Türkiye’de bir ailenin hastaneye gittiğinde cebinden ne kadar para çıktığı, yalnızca o ailenin ekonomik gücünü değil; ülkenin sağlık sisteminin nasıl işlediğini de ele veriyor olabilir. Sağlık ekonomisi alanında yapılan kapsamlı bir doktora çalışması, hanehalklarının cepten yaptığı sağlık harcamalarının arkasında yatan dinamikleri bilimsel yöntemlerle ortaya koyarak, sağlık politikalarına yeni bir perspektif kazandırıyor.
Ayşenur Demir tarafından hazırlanan ve çok değişkenli Tobit ile Heckman örneklem seçim modeli kullanılarak yürütülen araştırma, Türkiye’de hanehalklarının sağlık harcama türlerini etkileyen faktörleri mercek altına alıyor. Çalışma, yalnızca “kim ne kadar harcıyor?” sorusuna değil, “neden harcıyor?” sorusuna da yanıt arıyor.
Sağlık Harcaması Sadece Para Meselesi Değil
Teze göre sağlık harcamaları, hanelerin demografik ve sosyo-ekonomik özelliklerinden bağımsız düşünülemiyor. Hane reisinin yaşı, eğitimi, gelir düzeyi ve çalışma durumu gibi unsurlar; hem hastane içi hem de hastane dışı harcamaların olasılığını ve miktarını anlamlı biçimde etkiliyor.
Bu bulgu, sağlık harcamalarının yalnızca hastalıkla değil, hanelerin yaşam koşullarıyla da yakından ilişkili olduğunu gösteriyor. Başka bir ifadeyle, sağlık hizmetine erişim ekonomik ve sosyal yapıdan bağımsız değil.
Türkiye Verileriyle Derinlemesine Analiz
Araştırmada, Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2019 yılı Hanehalkı Bütçe Araştırması’ndan elde edilen mikro veriler kullanıldı. Bu sayede binlerce haneye ait ayrıntılı bilgi, ileri düzey ekonometrik modellerle analiz edildi.
Sonuçlar, hane reisinin demografik ve sosyo-ekonomik özelliklerinin çoğunun sağlık harcaması yapma ihtimali üzerinde kayda değer etkilere sahip olduğunu ortaya koydu. Aynı zamanda hane alışkanlıkları ve konut özellikleri gibi unsurların da harcama davranışlarını şekillendirdiği belirlendi.
Cepten Harcamalar Neden Kritik?
Cepten sağlık harcamaları, bireylerin ve ailelerin kendi kaynaklarından doğrudan yaptıkları ödemeleri ifade ediyor. Tez, bu harcama türünün özellikle gelişmekte olan ülkelerde baskın bir finansman yöntemi olduğunu vurguluyor.
Araştırmaya göre yüksek cepten harcamalar, haneleri borçlanmaya, varlık satmaya ya da sağlık hizmetlerinden tamamen vazgeçmeye zorlayabiliyor. Bu durum, sağlık hizmetlerine erişimde ciddi eşitsizlikler doğurabiliyor.
Politika Yapıcılar İçin Bilimsel Yol Haritası
Çalışma, elde edilen bulgular doğrultusunda politika yapıcılara önemli ipuçları sunuyor. Cepten sağlık harcamalarının belirleyicilerinin bilinmesi, daha adil ve kapsayıcı bir sağlık finansman sisteminin oluşturulmasına katkı sağlayabilir.
Tez, sağlık politikalarının yalnızca hizmet sunumuna değil, hanelerin sosyo-ekonomik gerçekliğine de odaklanması gerektiğini ortaya koyuyor.
Yeni Bir Ufuk: Sağlık Ekonomisine Çok Boyutlu Bakış
Bu doktora çalışması, sağlık harcamalarını tek boyutlu bir ekonomik gösterge olmaktan çıkarıp, demografi, sosyoloji ve ekonomi ekseninde ele alıyor. Böylece Türkiye’de sağlık finansmanının görünmeyen yüzünü bilimsel verilerle aydınlatıyor.
Sonuç olarak araştırma, hanehalklarının sağlık harcama davranışlarını anlamanın, daha güçlü ve sürdürülebilir bir sağlık sistemi kurmanın anahtarlarından biri olduğunu ortaya koyuyor.
Kaynak:
Demir, A. (2023). Türkiye’de Hanehalklarının Sağlık Harcama Türlerini Etkileyen Faktörlerin Çok Değişkenli Tobit ve Heckman Örnek Seçme Yöntemi ile Araştırılması, Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ekonometri Anabilim Dalı. Tez No; 834604