Tarih boyunca imparatorluklar yalnızca askeri ve siyasi güçleriyle değil, dış dünyanın onları nasıl gördüğüyle de şekillendi. Özellikle doğu ile batı arasında bir köprü konumunda bulunan Osmanlı İmparatorluğu, yüzyıllar boyunca Avrupalı seyyahların dikkatini çekti. Peki, bu gezginler Türkleri nasıl gördü? Türk kültürü, Batı’nın metinlerinde nasıl temsil edildi?
Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde Onur Çetin tarafından hazırlanan ve Prof. Dr. Oğuzhan Aydın danışmanlığında tamamlanan “Yabancı Gezginlerin Seyahatnamelerinde Türk Kültürü (16–20. Yüzyıl)” başlıklı doktora tezi, tam 242 seyyahın anlatılarını inceleyerek bu sorulara kapsamlı bir yanıt veriyor.
Bu çalışma, yalnızca seyahat notlarını derleyen bir araştırma değil; Türk-İslam medeniyetinin Batı zihnindeki izdüşümünü çözümleyen, eleştirel ve karşılaştırmalı bir kültür analizi niteliği taşıyor.
400 Yıllık Gözlem: 242 Seyyah, Tek Bir Kültürel Hafıza
Tez, 16. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan yaklaşık dört asırlık süreçte Osmanlı coğrafyasını ziyaret eden 242 yabancı seyyahın eserlerine dayanıyor. Avrupa’dan Amerika’ya, Rusya’dan İrlanda’ya uzanan geniş bir coğrafyadan gelen gezginlerin seyahatnameleri; mektuplar, günlükler ve hatıratlar üzerinden inceleniyor.
Bu anlatılar aracılığıyla;
-
Türk halk kültürü
-
Sosyal yaşam pratikleri
-
Dini ritüeller ve gündelik ibadet hayatı
-
Şehir yaşamı ve meslek grupları
-
Eğlence kültürü ve sanat anlayışı
-
Kadın, çocuk ve aile yapısı
-
Misafirperverlik ve dayanışma geleneği
gibi başlıklar çok katmanlı bir analizle değerlendiriliyor.
Seyahatnameler: Sadece Gezi Yazısı Değil, Tarihsel Belge
Çalışma, seyahatnameleri yalnızca edebi metinler olarak değil; aynı zamanda tarihsel ve sosyolojik belge niteliği taşıyan kaynaklar olarak ele alıyor. Seyyahların gözlemleri, dönemin sosyal dokusunu, kültürel alışkanlıklarını ve dini hassasiyetlerini yansıtan birer “dış göz tanıklığı” olarak değerlendiriliyor.
Ancak tez, bu metinleri sorgusuz kabul etmiyor.
Seyyahların kişisel dünya görüşleri, ait oldukları kültürel arka plan ve oryantalist eğilimleri de metin çözümlemesinin merkezine alınıyor. Böylece yalnızca “Türkler nasıl anlatıldı?” sorusu değil; “Bu anlatılar hangi zihinsel arka planla üretildi?” sorusu da yanıt buluyor.
Türk İmgesi: Hayranlık mı, Önyargı mı?
Araştırmanın en çarpıcı bölümlerinden biri, seyyahların Türk tasvirlerine ayrılmış. Çalışmada, olumlayıcı ve olumsuz nitelemeler ayrı başlıklar altında inceleniyor.
Olumlu tasvirlerde Türkler;
-
Adaletli
-
Misafirperver
-
Sözünde duran
-
Ağırbaşlı
-
Dini hassasiyetleri güçlü
bir topluluk olarak betimleniyor.
Olumsuz anlatılarda ise;
-
Kibir
-
Barbarlık
-
Cehalet
-
Tembellik
gibi nitelemeler öne çıkıyor.
Tez, bu çelişkili tasvirleri karşılaştırmalı biçimde analiz ederek, Batı’daki Türk imgesinin sabit değil; dönemsel, siyasal ve ideolojik koşullara bağlı olarak değişen bir yapı arz ettiğini ortaya koyuyor.
Halk Kültüründen Hamam Geleneğine: Gündelik Hayatın Ayrıntıları
Seyyah anlatılarında Türk halk kültürü geniş bir yer tutuyor. Doğum, sünnet, evlilik ve ölüm ritüelleri; türbe ziyaretleri, halk inançları, renk sembolizmi ve kahvehane kültürü detaylı biçimde aktarılıyor.
Hamam kültürü, temizlik anlayışı ve sosyal yardımlaşma pratikleri ise Batılı gözlemcilerin özellikle dikkatini çeken unsurlar arasında yer alıyor.
Bu yönüyle tez, Osmanlı toplumunun yalnızca “resmî” yapısını değil; gündelik hayatın kültürel dokusunu da görünür kılıyor.
Batı Zihninde Türk-İslam İmgesi
Çalışmanın son bölümlerinde seyahatnamelerin düşünsel altyapısı ele alınıyor. Doğu-Batı üstünlük mücadelesi, temsil politikaları ve ideolojik kurgular analiz edilerek, seyahat metinlerinin sadece gözlem değil; aynı zamanda bir “temsil üretimi” olduğu vurgulanıyor.
Bu yaklaşım, çalışmayı salt tarihsel bir incelemenin ötesine taşıyarak kültürel diplomasi, kimlik inşası ve imge politikaları bağlamında da güncel bir zemine yerleştiriyor.
Kültürel Diplomasiye Katkı
Tez, günümüzde kültürün uluslararası ilişkilerde bir “yumuşak güç” unsuru olarak değerlendirildiği gerçeğinden hareketle, Türk kültürünün dış dünyadaki temsilinin bilimsel verilerle analiz edilmesinin önemine dikkat çekiyor.
Seyahatnameler aracılığıyla şekillenen Türk imgesinin doğru okunması, yalnızca tarihsel bir merak değil; aynı zamanda günümüz kültürel diplomasi politikaları açısından da stratejik bir önem taşıyor.
Bilimsel Katkı ve Özgünlük
Bu çalışma, önceki araştırmalardan farklı olarak;
-
Tek bir milletin seyyahlarıyla sınırlı kalmıyor,
-
Tek bir yüzyıla odaklanmıyor,
-
Tek bir anlatıyı merkeze almıyor.
Farklı dönem ve coğrafyalardan gelen 242 seyyahın anlatıları karşılaştırmalı ve eleştirel bir yöntemle analiz edilerek, Türk halk kültürü ve kimliği çok boyutlu bir perspektifle değerlendiriliyor.
Bu yönüyle tez, seyahatname literatürüne kapsamlı ve disiplinlerarası bir katkı sunuyor.
Dış Gözün Aynasında Kendimizi Okumak
Yabancı seyyahların metinleri, yalnızca geçmişin tanıklıkları değil; aynı zamanda bir toplumun dış dünyadaki yansımasıdır. Bu tez, Türk kültürünün Batı metinlerindeki izdüşümünü bilimsel bir titizlikle analiz ederek, hem kültürel hafızaya hem de kimlik tartışmalarına yeni bir perspektif kazandırıyor.
Dış gözün aynasında kendimizi okumak, belki de kültürel özgüveni yeniden inşa etmenin en sağlam yollarından biri.
Kaynak
Çetin, Onur. Yabancı Gezginlerin Seyahatnamelerinde Türk Kültürü (16–20. Yüzyıl), Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Ankara, 2025. Tez No; 963018