Yemek yalnızca fizyolojik bir ihtiyaç mı, yoksa duygularımızı, kararlarımızı ve gelecekteki tercihlerimizi şekillendiren güçlü bir deneyim mi?
Akdeniz Üniversitesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Ana Bilim Dalı’nda Özkan Erdem tarafından tamamlanan doktora çalışması, bu soruya bilimsel bir çerçevede yanıt arıyor. “Yemek Deneyimi Bileşenlerinin Memnuniyet ve Davranışsal Niyetlere Etkisinde Yiyecek Tüketim Duyguları ve Gastronomik İlgilenimin Rolü” başlıklı araştırma, yemek deneyiminin yalnızca tat ile sınırlı olmadığını; duygular ve bireysel ilgi düzeyiyle birlikte çok katmanlı bir yapı sunduğunu ortaya koyuyor.
Araştırma, Stimulus-Organism-Response (S-O-R) modeli çerçevesinde kurgulandı ve yemek deneyimini bir “uyarıcı”, duyguları “organizma”, memnuniyet ile davranışsal niyetleri ise “tepki” olarak ele aldı.
Yemek Deneyimi: Beş Bileşenli Güçlü Bir Uyarıcı
Çalışmada yemek deneyimi beş temel bileşen üzerinden incelendi:
-
Yemek kalitesi
-
Hizmet kalitesi
-
Atmosfer kalitesi
-
Fiyat/ödeme algısı
-
Diğer müşterilerle etkileşim
Bu unsurların her biri, tüketicinin deneyim sırasında yaşadığı pozitif ya da negatif duyguları tetikleyen temel faktörler olarak değerlendirildi. Bulgular, yemek deneyimi bileşenlerinin tüketicilerin yiyecek tüketim duyguları üzerinde güçlü bir yordayıcı etkiye sahip olduğunu gösterdi.
Yani bir restoran deneyiminde yalnızca tabağın içeriği değil; ortamın hissi, servis kalitesi ve sosyal etkileşim de duygusal tepkiyi şekillendiriyor.
Duygular Köprü Rolünde
Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri, yiyecek tüketim duygularının “aracılık rolü” oldu.
Elde edilen verilere göre:
-
Yemek deneyimi bileşenleri → Duyguları etkiliyor.
-
Duygular → Memnuniyeti ve davranışsal niyetleri etkiliyor.
-
Böylece duygular, deneyim ile sonuç değişkenleri arasında köprü görevi görüyor.
Toplam 16 hipotez test edildi; bunların 14’ü desteklendi. Bulgular, yemek deneyimi bileşenlerinin hem memnuniyet hem de yeniden ziyaret etme, tavsiye etme gibi davranışsal niyetler üzerinde güçlü etkisi olduğunu ortaya koydu.
Gastronomik İlgilenim: Herkes Aynı Şekilde Etkilenmiyor
Araştırmada ayrıca “gastronomik ilgilenim” kavramı incelendi. Bu kavram, bireyin gastronomiye olan ilgi ve merak düzeyini ifade ediyor.
Sonuçlara göre gastronomik ilgilenim:
-
Pozitif yiyecek tüketim duyguları üzerinde düzenleyici etkiye sahip.
-
Memnuniyet üzerinde de düzenleyici rol oynuyor.
-
Ancak negatif duygular ve davranışsal niyetler üzerinde anlamlı bir düzenleyici etki göstermiyor.
Bu bulgu, gastronomiye yüksek ilgi duyan bireylerin olumlu deneyimleri daha güçlü yaşadığını; ancak olumsuzluklara karşı aynı düzeyde farklılaşmadığını ortaya koyuyor.
436 Kişilik Veri Setiyle Güçlü Analiz
Araştırma, Haziran–Aralık 2023 döneminde lüks restoranlarda yemek deneyimi yaşamış tüketicilerle gerçekleştirildi. Toplanan 492 anketten 436’sı analiz için uygun bulundu.
Çalışmada:
-
Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA)
-
Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)
-
Yapısal Eşitlik Modeli (YEM)
kullanılarak hipotezler test edildi.
Elde edilen bulgular, yemek deneyiminin çok boyutlu bir yapı olduğunu ve duygusal mekanizmalar üzerinden davranışa dönüştüğünü bilimsel olarak ortaya koydu.
Sektör ve Literatür İçin Ne Anlama Geliyor?
Araştırma, restoran işletmeleri açısından kritik bir gerçeği vurguluyor:
Müşteri memnuniyeti yalnızca ürün kalitesiyle sağlanmıyor. Deneyimin bütünsel tasarımı ve tüketicide oluşan duygular belirleyici rol oynuyor.
Ayrıca gastronomiye ilgi düzeyi yüksek olan tüketicilerin deneyimden elde ettikleri memnuniyetin daha hassas bir yapıya sahip olduğu görülüyor. Bu durum, hedef kitleye göre deneyim tasarımının farklılaştırılması gerektiğine işaret ediyor.
Lezzet Yetmiyor, Duygu Gerek
Bu doktora çalışması, yemek deneyiminin duygusal ve bilişsel boyutlarını birlikte ele alarak literatüre önemli bir katkı sunuyor. Yemek; tat, servis ve atmosferin ötesinde, duygular aracılığıyla gelecekteki tercihleri şekillendiren bir deneyim olarak karşımıza çıkıyor.
Bir tabak yemek, doğru tasarlandığında yalnızca anlık bir haz değil; sadakat ve davranışsal niyet üreten güçlü bir psikolojik mekanizmaya dönüşebiliyor.
Kaynak
Erdem, Ö. (2024). Yemek Deneyimi Bileşenlerinin Memnuniyet ve Davranışsal Niyetlere Etkisinde Yiyecek Tüketim Duyguları ve Gastronomik İlgilenimin Rolü. Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya. Tez No; 901979