Ekonomi dünyasında geleneksel anketler ve soğuk istatistiklerin devri kapanıyor mu? Bilim dünyasında heyecan uyandıran yeni bir araştırma, Türkiye ekonomisinin geleceğini okumak için alışılmadık bir yol sunuyor: "Kolektif Algı." Yapay zekâ ve ileri veri analitiği teknikleri kullanılarak hazırlanan yeni bir akademik çalışma, binlerce haber metni ve yatırımcı raporunun satır aralarındaki "duyguyu" matematiksel bir endekse dönüştürmeyi başardı.
Geleneksel Yöntemlerin Sınırı: Algı Gerçeğin Önünde mi?
Ekonomik aktörlerin beklentileri ve algıları, makroekonomik dinamiklerin şekillenmesinde hayati bir rol oynuyor. Ancak bugüne kadar kullanılan anket temelli yöntemler; yüksek maliyet, gecikmeli yanıtlar ve örnekleme hataları gibi kısıtlarla karşı karşıyaydı. Didem Güneş tarafından hazırlanan doktora tezi, bu soruna teknolojik bir çözüm getiriyor. 36.000’den fazla haber makalesi ve 15.000 yatırımcı raporunun analiz edilmesiyle oluşturulan Türk Ekonomik Algı Endeksi (TESI), Türkiye ekonomisine özgü "metinsel veri tabanlı" ilk kapsamlı ölçümü sunuyor.
Kelimelerin Gücü: 51.000 Metinden Doğan Yeni Endeks
Araştırma kapsamında, Google’ın Doğal Dil İşleme (NLP) API’si ve makine öğrenmesi algoritmaları kullanılarak devasa bir veri seti tarandı. Bu teknoloji, metinlerdeki ton kaymalarını, ekonomik görünümdeki değişimleri ve politik söylemleri dinamik olarak algılayabiliyor. Çalışma, kelime ve cümle düzeyinde yapılan analizlerin birleştirilmesiyle, piyasaların psikolojik durumunu yansıtan çok daha istikrarlı ve güvenilir bir gösterge oluşturulabileceğini kanıtladı.
Bilimsel Bulgular: Algı Şokları Piyasayı Nasıl Sarsıyor?
TESI üzerinden yapılan analizler, ekonomik algıdaki değişimlerin sadece birer "his" olmadığını, somut ekonomik sonuçlar doğurduğunu ortaya koydu. İşte araştırmanın çarpıcı bulguları:
- Enflasyon ve Faiz Üzerindeki Etki: Algıdaki olumlu değişimler, enflasyon ve faiz oranı dinamiklerini pozitif yönde etkiliyor.
- Yabancı Yatırımcının "Pusulası": Yatırımcı algısı, Türkiye'ye yönelik yabancı portföy hareketlerini anlamlı biçimde yönlendiriyor. Olumlu bir algı, uluslararası sermayenin ülkeye girişini tetikliyor.
-
Öncü Gösterge Özelliği: TESI'nin, TUIK Tüketici Güven Endeksi gibi geleneksel göstergelerden yaklaşık bir ay önce değişim sinyalleri verdiği saptandı. Bu da endeksin, gelecekteki piyasa hareketlerini öngörmede "erken uyarı sistemi" olarak kullanılabileceğini gösteriyor.
Ekonomide Yeni Bir Ufuk: Duygu Analitiği
Bu bilimsel çalışma, gelişmekte olan bir piyasa ekonomisi için metodolojik olarak ileri bir adım teşkil ediyor. Algı endekslerinin sadece akademik bir merak konusu değil, aynı zamanda politika yapıcılar ve yatırımcılar için gerçek zamanlı bir karar destek mekanizması olabileceğini kanıtlıyor. Artık ekonominin geleceği, sadece grafiklerde değil, kullanılan kelimelerin gücünde ve yapay zekânın bu kelimeleri anlamlandırma yeteneğinde saklı.
Kaynak: Güneş, D. (2025). Essays on Economic Sentiment: Case of Türkiye (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı, Ankara. Tez No; 943086