Bilim insanları, Anadolu’nun yüksek dağlarında saklı kalan Psephellus türlerinin gerçek kimliğini ortaya çıkardı
Anadolu’nun kuzeydoğusunda, çıplak gözle bakıldığında birbirine benzeyen yabani çiçekler, aslında Türkiye’nin biyolojik hafızasını yeniden yazabilecek kadar derin sırlar barındırıyor. Atatürk Üniversitesi’nde yürütülen kapsamlı bir doktora çalışması, Asteraceae (papatyagiller) familyasına ait Psephellus cinsinin Türkiye’deki taksonomik yapısını ayrıntılı biçimde inceleyerek, hem yeni yayılış kayıtları hem de florayı doğrudan etkileyen bilimsel düzeltmeler ortaya koydu.
Bu çalışma, yalnızca bitki adlarını güncellemekle kalmıyor; Anadolu’nun biyoçeşitliliğine bakışımızı kökten değiştiren sonuçlar sunuyor.
Bir Cinsin Hikâyesi: Centaurea’dan Ayrılan Sessiz Bir Evrim
Dünyada papatyagiller familyasının en karmaşık gruplarından biri olan Centaurea cinsi, moleküler ve morfolojik çalışmalar sonucunda parçalanarak yeni cinslere ayrıldı. Bu ayrışmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, Psephellus Cass. cinsinin bağımsız bir takson olarak tanımlanması oldu.
Tez kapsamında, Türkiye florasında yer alan Psephellus türleri, özellikle Kuzeydoğu Anadolu’daki yayılışları temel alınarak yeniden değerlendirildi. Araştırma, bu bölgenin yalnızca bir geçiş kuşağı değil, aynı zamanda yüksek endemizm oranına sahip bir evrim sahnesi olduğunu ortaya koyuyor.
49 Lokalitede 12 Tür: Dağlar Arasında Saklanan Bilimsel Kanıtlar
Arazi çalışmaları sırasında Erzurum, Artvin, Erzincan, Van ve çevresini kapsayan 49 farklı lokalitede toplam 12 Psephellus taksonu tespit edildi. Elde edilemeyen iki tür ise herbaryum örnekleri üzerinden ayrıntılı biçimde incelendi.
Bu sistematik yaklaşım sayesinde türlerin:
-
Morfolojik (dış yapı),
-
Anatomik (özellikle gövde kesitleri),
-
Ekolojik özellikleri
karşılaştırmalı olarak analiz edildi ve Türkiye florasıyla doğrudan kıyaslandı.
Uzungöl Sürprizi: Flora Kayıtları Yeniden Yazılıyor
Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, Psephellus bornmuelleri türünün bilinen yayılış alanının dışına çıkması oldu. Türkiye Florası’nda Orta Anadolu ile sınırlandırılan bu tür, Uzungöl çevresinde yeni bir kayıt olarak tespit edildi.
Bu bulgu, floristik haritaların statik değil, sürekli güncellenmesi gereken canlı bilimsel belgeler olduğunu bir kez daha gösterdi.
Aynı Tür mü, Değil mi? Sinonim Tartışması Bilimle Yanıtlandı
Tez, uzun süredir tartışmalı olan bazı tür çiftleri hakkında da net sonuçlar ortaya koydu.
Özellikle:
-
Psephellus hedgei
-
Psephellus taochius
türleri arasındaki sinonim iddiası, pappus uzunluğu ve yaprak renklenmesi gibi ayırt edici morfolojik karakterler temel alınarak bilimsel olarak çürütüldü.
Sonuçlara göre bu iki tür birbirinin sinonimi değil ve Türkiye florasında ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekiyor.
Bir Tür, İki Varyete: Psephellus hypoleucus’un Gizli Ayrımı
Araştırma, Psephellus hypoleucus türünün gövde anatomisi ve yaprak morfolojisi üzerinden incelenmesiyle, Türkiye florasında bugüne kadar göz ardı edilen önemli bir gerçeği ortaya koydu.
Rusya florasında iki varyete olarak tanımlanan bu türün, Türkiye’de de iki ayrı varyete halinde değerlendirilmesi gerektiği bilimsel bulgularla desteklendi. Bu sonuç, Resimli Türkiye Florası gibi temel referans eserler için doğrudan önem taşıyor.
Tehlike Altındaki Türler: Kırmızı Liste Yeniden Şekilleniyor
Çalışma yalnızca taksonomik değil, koruma biyolojisi açısından da kritik sonuçlar sundu. Türlerin IUCN kriterlerine göre değerlendirilmesiyle:
-
Psephellus gracillimus → VU’dan CR’ye
-
Psephellus taochius → CR’den EN’e
alınması önerildi.
Ayrıca daha önce tehlike kategorisi belirlenmemiş bazı türler için de ilk kez resmi koruma statüsü önerildi.
Anadolu’nun Bitkisel Hafızasına Bilimsel Bir Müdahale
Bu doktora tezi, Türkiye’nin kuzeydoğusundaki dağlık alanların yalnızca coğrafi değil, taksonomik açıdan da keşfedilmeyi bekleyen bir laboratuvar olduğunu ortaya koyuyor.
Psephellus cinsi üzerinden yapılan bu ayrıntılı çalışma, Türkiye florasının güncellenmesi, endemik türlerin korunması ve gelecekte yapılacak sistematik araştırmalar için bilimsel bir referans noktası niteliği taşıyor.
Kaynak
Yousefi, Z. (2023). Türkiye’nin Kuzeydoğusunda Yayılış Gösteren Asteraceae’den Psephellus Cass. Cinsine Ait Bazı Türler Üzerinde Taksonomik Araştırmalar. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Erzurum. Tez No; 781141