Doğu Anadolu’nun yüksek dağları, vadileri ve yaylaları yalnızca doğal güzellikleriyle değil, insanlık tarihinin en eski tanıklarıyla da dikkat çekiyor. Bölge genelinde bulunan kaya resimleri, binlerce yıl önce yaşamış toplulukların dünyayı nasıl algıladığını, neye inandığını ve hayatlarını nasıl sürdürdüğünü gözler önüne seriyor.
Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nde hazırlanan bir doktora tezi ise bu kadim görsellerin ardındaki sır perdesini aralayarak, kaya resimlerindeki at ve süvari tasvirlerinin geleneksel atlı sporların en erken prototipleri olabileceğini ortaya koyuyor.
Göçer Kültürün Taşa İşlenmiş Hafızası
Araştırmaya göre Doğu Anadolu, yüksek rakımı, dağlık yapısı ve Aras, Fırat, Dicle, Murat ve Karasu gibi büyük nehirleri sayesinde tarih boyunca göçer topluluklar için cazip bir yaşam alanı oldu.
Türk toplulukları, yaşadıkları çevreyi ve kültürlerini yalnızca sözlü gelenekle değil, kayalar üzerine işledikleri figürlerle de gelecek kuşaklara aktardı. Bu figürler; av sahneleri, hayvan betimleri ve özellikle atlı süvarilerle zenginleşiyor.
23 Kaya Resim Alanı, 11 Merkezde Atlı Tasvir
Tez kapsamında Doğu Anadolu Bölgesi’nde 23 kaya resim alanı tespit edildi. Bunlardan 11 merkezde at ve süvari tasvirleri bulundu.
Öne çıkan alanlar arasında:
-
Ardahan Çıldır Başköy
-
Erzincan Dilli Vadisi
-
Erzurum Cunni Mağarası
-
Hakkâri Gevaruk Yaylası
-
Kars Dereiçi, Digor, Doyumlu ve Kömürlü
-
Van Baltutan, Pagan ve Narlı Kaya
Bu merkezlerdeki tasvirler, yalnızca savaş ya da av sahneleri değil, aynı zamanda sportif faaliyetleri çağrıştıran dinamik hareketler içeriyor.
Geleneksel Atlı Sporların Proto Tipleri
Araştırmacı, kaya resimlerindeki sahneleri analiz ederek günümüzde bilinen bazı geleneksel sporların erken biçimlerini tanımlıyor:
-
Atlı Cirit
-
Atlı Okçuluk
-
Çevgan
-
Taygan (köpekli av ve yarış)
-
At Üzerinde Avcılık
Bu sahneler, sporun Türk kültüründe yalnızca eğlence değil, aynı zamanda askerî eğitim, yaşam pratiği ve ritüel niteliği taşıdığını gösteriyor.
Kaya Resimleri: Sanat mı, İnanç mı, İletişim Aracı mı?
Tezde kaya resimlerinin yapılış nedenlerine dair farklı görüşler de ele alınıyor:
-
Avlanma büyüsü amacıyla yapılmış olabileceği,
-
Şamanist inançlarla bağlantılı olduğu,
-
Sanatsal bir ifade biçimi olduğu.
Araştırmacıya göre bu olasılıkların tümü, kaya resimlerinin çok katmanlı bir kültürel ürün olduğunu gösteriyor.
Kültürel Kimliğin Derin Kökleri
Çalışmanın en çarpıcı sonuçlarından biri şu düşüncede özetleniyor:
Nasıl ki bir ağacın ayakta kalması için köklerine ihtiyacı varsa, toplumların da gelişebilmesi için kültürlerine ihtiyacı vardır.
Doğu Anadolu’daki kaya resimleri, Türk kültürünün yalnızca Orta Çağ’dan değil, çok daha eski dönemlerden itibaren şekillendiğini ortaya koyarak, kültürel sürekliliğin somut kanıtları arasında yer alıyor.
Bilim Dünyasına Yeni Bir Pencere
Bu çalışma, hem Eskiçağ tarihi hem de spor tarihi açısından disiplinlerarası bir yaklaşım sunuyor. Kaya resimleri üzerinden yapılan okumalar, geleneksel sporların kökenlerine dair yeni tartışmaların kapısını aralıyor ve Anadolu’nun kültürel mirasına dair bakış açısını derinleştiriyor.
Kaynak:
Karcıoğlu, Uğur. Doğu Anadolu Bölgesi Kaya Resimlerindeki At-Süvari Tasvirleri ve Bu Tasvirlerin Atlı Sporlarla İlişkileri. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2022. Tez No;799944
