Türkiye Yazarlar Birliği (TYB) Erzincan Şubesi’nin düzenlediği haftalık programlar kapsamında, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Muhammed Köse, "Oryantalizm: Keşfet ve Yönet" konulu bir sunum gerçekleştirdi. Prof. Dr. Köse, oryantalizmin masum bir merak duygusuyla başlamadığını, asıl amacın sömürge yönetimlerinin işini kolaylaştırmak olduğunu belgeleriyle açıkladı.
Oryantalizm: Akademik Bir Merak mı, Sömürge Aracı mı?
Sunumuna oryantalizmin tanımıyla başlayan Prof. Dr. Muhammed Köse, kavramın Fransızca "Orient" (Doğu) kelimesinden türediğini ve Türkiye’de "Şarkiyatçılık" olarak bilindiğini ifade etti. Edward Said’in 1978 yılındaki çalışmasına atıfta bulunan Köse, emperyalist devletlerin 19. ve 20. yüzyıl boyunca Orta Doğu ve Afrika’daki faaliyetlerine oryantalizm üzerinden nasıl bir kılıf uydurduklarını anlattı.
Köse, "Başlangıçta bir merak duygusuyla başlamış olabilir ancak zamanla bu durum, Doğu’daki zenginlikleri Batı’ya aktarma çabasına dönüştü. Batılılar, önce parayla almayı denedikleri zenginlikleri maliyetli bulunca, askeri işgal veya içeriden yönetim stratejileriyle zorla elde etme yoluna gittiler." dedi.
İngiliz Arşivlerindeki Ürküten Detaylar
2017 yılında İngiltere’deki ulusal arşivlerde (Kew) yaptığı araştırmalardan örnekler veren Prof. Dr. Köse, Batılıların bölgeyi işgal etmeden çok önce konsoloslar, misyonerler ve bilim insanları aracılığıyla her şeyi kayıt altına aldığını vurguladı.
1881 tarihli bir İngiliz konsolosluk raporuna dikkat çeken Köse, şu ifadeleri kullandı: "Erzurum İngiliz Konsolosu Henry Trotter’ın raporunda bölge nüfusu; etnik ve mezhepsel olarak en ince ayrıntısına kadar gruplandırılmış. Bizim kendi nüfus defterlerimizde bile olmayan detayda veriler, 150 yıl önce toplanmış. Bu insanlar sadece bilim için değil; madenleri, petrol yataklarını ve toplumsal zayıflıkları raporlamak için buradaydılar."
"Dil Öğrendiler, Kapıları Açtılar"
Batılıların Doğu’yu yönetmek için dil eğitimine büyük önem verdiğini belirten Köse; Paris, Londra ve Oxford gibi merkezlerde 15. yüzyıldan itibaren Arapça ve Türkçe kürsüleri kurulduğunu hatırlattı. Buradan yetişen görevlilerin halkın içine karışarak güven kazandığını ve bu durumun yönetilmeyi kolaylaştırdığını ifade etti.
Sömürgeci mantığı Kenya’nın kurucu başkanı Jomo Kenyatta’nın sözüyle özetleyen Köse, "Batılılar geldiklerinde ellerinde İncil, bizim elimizde topraklarımız vardı. Bize gözlerimizi kapatıp dua etmeyi öğrettiler. Gözlerimizi açtığımızda bizim elimizde İncil, onların elinde topraklarımız vardı." dedi.
İslamofobi ve Modern Stratejiler
Oryantalizmin günümüzde de form değiştirerek devam ettiğini vurgulayan Prof. Dr. Muhammed Köse, önce toplumların suçlu ve tehlikeli gösterildiğini (İslamofobi), ardından bu toplumları "yönetme hakkının" kendilerinde görüldüğü bir stratejinin izlendiğini belirtti.
Programın sonunda TYB Erzincan Şube Başkanı Halil İbrahim Özdemir, seyahatnamelerin ve kültürel varlıkların kaçırılmasının bu sistemin bir parçası olduğunu vurgulayarak Prof. Dr. Köse’ye teşekkür etti. Etkinlik, teşekkür belgesi takdimi, kitap hediyesi ve dinleyicilerin sorularının yanıtlandığı çay sohbeti ile sona erdi.
