Görünmeyen Ekonomiyle Mücadelede Kritik Soru: Denetim Ne Kadar Etkili?
Devletlerin en temel gelir kaynağı olan vergiler, yalnızca yasal düzenlemelerle değil, bu düzenlemelerin ne ölçüde denetlendiğiyle anlam kazanıyor. Peki, Türkiye’de uygulanan vergi denetimleri kayıt dışı ekonomiyi gerçekten azaltabiliyor mu?
Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Anabilim Dalı’nda hazırlanan ve saha araştırmasıyla desteklenen kapsamlı bir doktora tezi, bu soruya bilimsel verilerle yanıt arıyor. Çalışma, vergi denetimleri ile kayıt dışı ekonomi arasında doğrudan ve güçlü bir ilişki bulunduğunu ortaya koyuyor.
Vergi Denetimi Neden Bu Kadar Hayati?
Teze göre vergi denetimi yalnızca vergi kayıp ve kaçağını önlemeyi değil;
-
vergilemede adalet ve eşitliği,
-
haksız rekabetin önlenmesini,
-
vatandaşın devlete olan güveninin artmasını da sağlıyor.
Ancak denetimin varlığı kadar etkinliği de belirleyici. Yetersiz veya sınırlı denetimler, kayıt dışı ekonomiyi azaltmak yerine kimi zaman mükellefleri vergiden kaçınmaya daha fazla itebiliyor.
Türkiye’de Kayıt Dışı Ekonomi: Görünmeyen Ama Çok Büyük
Araştırma, Türkiye’de kayıt dışı ekonominin oldukça yüksek boyutlara ulaştığını ve bunun kamu maliyesi üzerinde ciddi baskı oluşturduğunu ortaya koyuyor. Kayıt dışılık yalnızca vergi gelirlerini azaltmakla kalmıyor;
-
gelir dağılımını bozuyor,
-
sosyal adaleti zedeliyor,
-
ekonomik verilerin güvenilirliğini düşürüyor.
Bu noktada denetim mekanizması, kayıt dışılıkla mücadelede en güçlü araçlardan biri olarak öne çıkıyor.
Akaryakıt, Tekstil ve Demir-Çelik: Üç Sektör, Üç Çarpıcı Vaka
Tezin en dikkat çekici bölümlerinden biri, Türkiye’de yakın dönemde yaşanan üç somut vaka analizine dayanıyor:
-
Akaryakıt sektöründe gerçekleştirilen denetimlerde, büyük ölçekli vergi kaçakçılığı tespit edildi.
-
Tekstil sektöründe, sahte belge ve hayali ihracat yoluyla sistematik kayıt dışılığın oluştuğu belirlendi.
-
Demir-çelik sektöründe, vergi denetimleri sayesinde tekelleşme ve ciddi kamu zararı ortaya çıkarıldı.
Bu vakalar, etkin denetimlerin yalnızca teorik değil, uygulamada da güçlü sonuçlar üretebildiğini gösteriyor.
Vergi Müfettişleri Ne Düşünüyor? Saha Araştırmasından Net Mesaj
Çalışma kapsamında Vergi Denetim Kurulu’nda görev yapan vergi müfettişleriyle yapılan anketler, dikkat çekici sonuçlar ortaya koyuyor:
-
Vergi denetimleri yetersiz düzeyde
-
Kayıt dışı ekonomi çok yüksek
-
Denetimlerin artırılması, kayıt dışılığı doğrudan azaltabilir
-
Etkinlik için kapsamlı bir vergi reformu şart
Bu bulgular, sahadaki uygulayıcıların teorik tespitlerle büyük ölçüde örtüşen bir görüş birliğine sahip olduğunu gösteriyor.
Bilimsel Sonuç: Denetim Var Ama Yeterli Değil
Tezin ulaştığı temel sonuç net:
Türkiye’de vergi denetimleri ile kayıt dışı ekonomi arasında istatistiksel ve yapısal bir ilişki bulunuyor. Ancak mevcut denetim düzeyi, kayıt dışılığı azaltmak için yeterli değil.
Araştırma, denetimlerin niceliksel olarak artırılmasının yanı sıra;
-
risk analiz sistemlerinin güçlendirilmesi,
-
kurumsal kapasitenin geliştirilmesi,
-
mevzuat ve uygulamanın bütüncül bir reformla ele alınması gerektiğini vurguluyor.
Yeni Bir Ufuk: Kayıt Dışılıkla Mücadelede Bilim Ne Söylüyor?
Bu çalışma, kayıt dışı ekonomiyle mücadelede yalnızca varsayımlara değil, vaka analizlerine ve saha verilerine dayalı bir yol haritası sunuyor. Vergi denetiminin etkinliği artırılmadan, kayıt dışılığın kalıcı biçimde azaltılmasının mümkün olmadığı bilimsel olarak ortaya konuluyor.
Kaynak
Yıldız, Y. (2023). Türkiye’de Vergi Denetimleri ile Kayıt Dışı Ekonomi Arasındaki İlişki: Vaka Analizleri ve Saha Araştırma Uygulaması. Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı, Erzurum. Tez No; 799979