Akademik keşif süreçlerini hızlandırması beklenen yapay zekâ teknolojileri, küresel bilim dünyasını benzeri görülmemiş bir doğruluk ve etik çıkmazına sürüklüyor. Çözülemeyen matematik denklemlerinden tıp literatürüne kadar sızan sahte veriler ve uydurma kaynaklar uluslararası güveni sarsarken, benzer tehlikeler Türkiye'deki üniversitelerin ve araştırma kurumlarının kapısını da çalıyor.
Navier-Stokes Krizinde Veri Hırsızlığı Tartışması
OpenAI, matematiğin asırlık problemlerinden Navier-Stokes denklemlerini yapay zekânın 88 saatte çözdüğünü duyurdu. Ancak matematikçi Tristan Buckmaster ile Anthropic araştırmacısı Levent Alpöge, Codex üzerinde tuttukları bağımsız çalışma taslaklarının OpenAI sistemine izinsiz aktarılmış olabileceğini açıkladı. OpenAI iddiaları kesin bir dille reddetse de olay, akademik orijinallik konusundaki şüpheleri alevlendirdi.
147 Bin Hayalet Kaynak ve Sahte Hakemlik Tespiti
Uluslararası akademik yayınlar, yapay zekâ eliyle üretilen sahte içeriklerin baskısı altında eziliyor. Ghent Üniversitesi'nden Prof. Dmitry Kobak'ın çalışması, incelenen 1 milyonu aşkın biyomedikal makalenin yaklaşık yüzde 90'ında yapay zekâ izleri saptadı. Stanford Üniversitesi hakem değerlendirmelerinin yüzde 17'sinin algoritmalarca yazıldığını belirlerken, Cornell Üniversitesi geçtiğimiz yıl literatürde tam 147 bin sahte kaynağa atıf yapıldığını ortaya çıkardı.
AlphaFold Eleştirileri ve Yayıncılardan İnsan Şartı
Google DeepMind'ın protein katlanmalarını çözen AlphaFold modeline yönelik başarı övgüleri, kristal yapılarına dair son tahminlerde uzman denetimi eksikliği gerekçesiyle yerini eleştirilere bıraktı. Elsevier ve Nature gibi prestijli yayıncılar tedbirleri sıkılaştırarak yapay zekânın yalnızca ikincil bir araç olabileceğini, bilimsel sorumluluğun ise kayıtsız şartsız insan araştırmacıya ait olduğunu ilan etti.
Türkiye Boyutu: Yayın Baskısı ve Etik Denetim Açığı
Küresel ölçekte yaşanan bu tartışmalar Türkiye akademisinin de gündemine girdi. Yükseköğretim Kurulu (YÖK), hazırladığı etik rehberle araştırmalarda yapay zekâ kullanımının açıkça beyan edilmesi ve yapay zekânın yazar olarak gösterilemeyeceği kuralını getirdi. TÜBİTAK TR Dizin de dergilerde şeffaf beyan ilkesini benimsedi. Ancak bu düzenlemeler henüz tavsiye ve beyan odaklı rehberler düzeyinde bulunuyor. Hakem ve editörlerin sahte verileri veya hayalet kaynakları teknik olarak tespit edebileceği entegre bir dijital doğrulama sistemi bulunmadığından, bilimsel denetim büyük ölçüde araştırmacıların kendi etik beyanına emanet durumda.
