Küresel iklim değişikliğinin etkileri çoğu zaman buzullar, deniz seviyeleri ya da aşırı hava olayları üzerinden tartışılıyor. Oysa doğanın sessiz tanıkları olan bitkiler, yaklaşan tehlikeyi çok daha erken haber veriyor. Erzincan’ın Kemah ilçesinde sınırlı bir alanda yaşayan Ferulago glareosa, bu sessiz uyarıların en çarpıcı örneklerinden biri.
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi’nde yürütülen bir doktora tezi, bu nadir endemik bitkinin yalnızca bugünkü durumunu değil, gelecekte karşılaşabileceği riskleri de bilimsel verilerle ortaya koyuyor.
Bir Endemiğin Hayatta Kalma Mücadelesi
Ferulago glareosa, yalnızca Erzincan’ın Kemah ilçesinde bulunan ve bilim dünyasına 2007 yılında tanıtılan nadir bir bitki türü. Yapılan çalışmada türün üreme sistemi, çiçek yapısı, polen özellikleri, böcek ziyaretçileri, meyve ve tohum üretimi gibi hayati süreçleri ayrıntılı biçimde incelendi.
Araştırma, bitkinin hem kendileşme hem de çapraz tozlaşma yoluyla üreyebildiğini; ancak bu sürecin her zaman başarıyla sonuçlanmadığını ortaya koydu. Özellikle bazı böcek türlerinin tozlaşma yerine meyve tutumuna zarar verdiği belirlendi.
Tozlaşma Her Zaman Kurtarıcı Değil
Çiçekli bitkiler için tozlaşma, yaşam döngüsünün temel taşlarından biri. Ancak bu tez, her ziyaretçinin bitki için faydalı olmadığını gösteriyor. Ferulago glareosa’nın çiçekleri çok sayıda böcek tarafından ziyaret edilse de, bu ziyaretçilerin bir kısmı bitkinin üreme başarısını düşürüyor.
Daha da dikkat çekici olan ise bitkinin meyveleri ile bazı böcek türleri arasında “mimesis” adı verilen özel bir taklit ilişkisinin tespit edilmesi. Bu durum, doğadaki karmaşık ilişkilerin henüz tam olarak çözülemediğini bir kez daha hatırlatıyor.
Toprak Altındaki Gelecek: Kısa Ömürlü Bir Umut
Çalışmada bitkinin toprak tohum bankası da incelendi. Elde edilen bulgular, Ferulago glareosa’nın tohumlarının toprakta uzun yıllar canlı kalamadığını, yani kısa süreli kalıcı bir tohum bankasına sahip olduğunu gösteriyor.
Bu durum, olumsuz çevresel koşullar karşısında türün kendini yenileme şansını ciddi biçimde sınırlandırıyor.
İklim Modelleri Alarm Veriyor
Tezin en çarpıcı sonuçlarından biri, iklim değişikliği modellemeleriyle ortaya kondu. Maksimum entropi yaklaşımıyla yapılan habitat uygunluk analizleri, Ferulago glareosa’nın dağılımını belirleyen en önemli çevresel faktörlerin en soğuk çeyreğin ortalama sıcaklığı ve eğim olduğunu gösterdi.
2050 ve 2070 yıllarına yönelik iklim senaryoları ise kaygı verici: Türün mevcut yayılış alanlarının, yakın gelecekte bile iklimsel olarak uygun olmayabileceği öngörülüyor.
Bilimin Sorduğu Zor Soru
Bu çalışma yalnızca tek bir bitki türünü anlatmıyor. Aslında çok daha büyük bir soruyu gündeme getiriyor:
İklim değişikliği karşısında endemik bitkileri nasıl koruyacağız?
Üreme ekolojisiyle dağılım modellemelerini bir arada ele alan bu tez, koruma biyolojisi açısından bilim dünyasına önemli bir uyarı sunuyor. Endemik türlerin geleceği, onları yeterince erken anlayıp önlem alabilmemize bağlı.
Kaynak
İdris Sarı (2019). Ferulago glareosa Kandemir ve Hedge (Apiaceae) Türünün Üreme Ekolojisi, Koruma Biyolojisi ve Dağılım Haritalanması. Doktora Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Tez No; 565444