Finans dünyasında türev ürünler çoğu zaman “riskten korunma” aracı olarak anılır. Ancak bu araçlar gerçekten sadece risk mi yönetiyor, yoksa bankaların finansal yapısını daha derinden mi şekillendiriyor?
Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde tamamlanan ve Bilal Akkaynak tarafından hazırlanan doktora tezi, Türkiye’de faaliyet gösteren bankalar üzerinden bu soruya bilimsel bir yanıt arıyor. Çalışma, türev finansal araç kullanımının bankaların sermaye yapısı üzerindeki etkisini panel veri analizi yöntemiyle inceliyor ve literatürde dikkat çekici sonuçlar ortaya koyuyor.
Sermaye Yapısı ve Türev Ürünler: Teorik Zemin
Sermaye yapısı, işletmelerin finansmanında öz kaynak ve yabancı kaynak bileşimini ifade eder. Bankalar açısından bu yapı; borçlanma düzeyi, risk profili ve finansal dayanıklılık ile doğrudan ilişkilidir.
Tez kapsamında sermaye yapısı teorileri hem klasik hem modern yaklaşımlar çerçevesinde ele alınmıştır. Özellikle:
-
Modigliani–Miller yaklaşımı
-
Dengeleme (ödünleşme) teorisi
-
Finansman hiyerarşisi teorisi
-
Piyasa zamanlaması yaklaşımı
Bu teorik arka plan, türev ürün kullanımının borçlanma üzerindeki potansiyel etkilerini anlamak için temel çerçeveyi oluşturmaktadır.
Bankacılık Sektöründe Türev Araçların Rolü
Bankacılık sektörü; faiz, kur, kredi ve likidite risklerine en fazla maruz kalan sektörlerin başında gelir. Bu nedenle türev araçlar bankalar için yalnızca alternatif bir yatırım aracı değil, aynı zamanda risk yönetim mekanizmasıdır.
Çalışmada özellikle:
-
Aktifteki türev kullanımı
-
Pasifteki türev kullanımı
değişkenleri bağımsız değişken olarak ele alınmış; sermaye yapısı göstergeleri ise bağımlı değişken olarak modellenmiştir.
Kontrol değişkenleri ise şunlardır:
-
Varlık yapısı
-
Karlılık
-
Büyüklük
-
Risk
-
Büyüme olanakları
-
Likidite
Bu kapsamlı modelleme, türev ürünlerin etkisini izole ederek ölçmeyi amaçlamaktadır.
Pozitif Borçlanma İlişkisi
Araştırmada toplam 12 ayrı panel veri modeli kurulmuştur. Elde edilen bulgular oldukça dikkat çekicidir:
-
Türev ürün kullanımının borçlanma üzerindeki etkisi 8 modelde istatistiksel olarak anlamlı,
-
4 modelde ise anlamsız bulunmuştur.
-
Anlamlı bulunan tüm modellerde ilişki pozitif yönlüdür.
Bu sonuç, türev ürün kullanımının bankaların borçlanma düzeyini artırıcı yönde etkilediğini göstermektedir.
Karlılık ve Likidite Borçlanmayı Azaltıyor
Çalışmada yalnızca türev ürünler değil, kontrol değişkenlerinin etkisi de analiz edilmiştir. Buna göre:
-
Karlılık ve likidite ile borçlanma arasında negatif ilişki,
-
Varlık yapısı, büyüklük, risk ve büyüme olanakları ile borçlanma arasında pozitif ilişki tespit edilmiştir.
Bu bulgular, sermaye yapısı teorileriyle büyük ölçüde uyum göstermektedir.
Türk Bankacılık Sistemi Neden Seçildi?
Araştırma kapsamında Türkiye’de faaliyet gösteren bankalar tercih edilmiştir. Bunun başlıca nedenleri:
-
Bankacılık sektörünün şeffaf veri paylaşımı
-
Türev ürün kullanımının yıllar itibarıyla artış göstermesi
-
Uluslararası finansal piyasalarla güçlü entegrasyon
Bu özellikler, ampirik analiz için güvenilir ve kesintisiz bir veri seti sunmaktadır.
Riskten Korunma mı, Finansal Kaldıraç mı?
Çalışmanın en önemli katkısı, türev ürünlerin yalnızca risk azaltıcı araçlar olmadığını; aynı zamanda bankaların finansal kaldıraç yapısıyla ilişkili olduğunu göstermesidir.
Bu durum şu soruyu gündeme getirmektedir:
Türev ürünler gerçekten riski mi azaltıyor, yoksa borçlanma kapasitesini artırarak finansal yapıyı daha karmaşık hale mi getiriyor?
Tez, bu soruya net bir cevap vermekten ziyade, güçlü ampirik bulgular sunarak yeni araştırma alanlarının önünü açmaktadır.
Sermaye Yapısının Görünmeyen Dinamikleri
Bu doktora çalışması, Türkiye’deki bankalar örneğinde türev finansal araç kullanımının sermaye yapısı üzerindeki etkisini bilimsel yöntemlerle ortaya koyarak literatüre özgün katkı sağlamaktadır.
Türev ürün kullanımının borçlanma ile pozitif ilişkili bulunması, finansal yönetim stratejilerinin yeniden değerlendirilmesini gerektirebilecek niteliktedir.
Finansal sistemin derinleştiği bir dünyada, sermaye yapısının yalnızca bilanço kalemleriyle değil, türev pozisyonlarıyla birlikte okunması gerektiği bir kez daha ortaya konulmaktadır.
Kaynak
Akkaynak, B. (2019). Türev Finansal Araçların Sermaye Yapısına Etkisi: Türkiye’deki Bankalar Örneği. Doktora Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzincan. Tez No; 573138