Kolesterol, vücuttaki tüm hücrelerin zar yapısında bulunan, hormon ve D vitamini üretimi için hayati önem taşıyan mumsu bir yağ türüdür. Halk arasında yalnızca zararlı bir madde olarak bilinse de vücudun sağlıklı çalışması için gerekli olan kolesterol; kanda LDL (kötü kolesterol) ve HDL (iyi kolesterol) olarak iki ana formda taşınır ve dengesi bozulduğunda kalp-damar hastalıklarına zemin hazırlar.
Vücuttaki tüm hücrelerin zar yapısında bulunan kolesterol, hormon ve D vitamini sentezi için hayati önem taşıyan mumsu bir yağ türüdür. Vücut ihtiyacının yaklaşık yüzde 70-75'ini karaciğer kendisi üretirken, geri kalan yüzde 25-30'luk kısım yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerden alınır.
Kolesterol Vücutta Hangi Görevleri Üstleniyor?
Kolesterol tamamen zararlı bir madde değildir; aksine yaşamın devamı için gereklidir. Hücre zarı yapısında yer alarak zarların esnekliğini, bütünlüğünü ve seçici geçirgenliğini sağlar.
Hormon üretimi açısından bakıldığında östrojen, testosteron, progesteron ve stres hormonu kortizol gibi steroid hormonların ana yapı taşıdır. Güneş ışığının UVB dalgaları cilde temas ettiğinde, ciltteki kolesterol türevleri D vitaminine dönüştürülür. Ayrıca karaciğer tarafından yağların sindirimini ve emilimini sağlayan safra asitleri üretiminde kullanılır.
Kötü Ve İyi Kolesterol Nasıl Çalışıyor?
Kolesterol yağ yapısında olduğu için suda ve dolayısıyla kanda tek başına çözünemez. Kanda taşınabilmek için proteinlerle birleşerek lipoprotein adı verilen paketçikleri oluşturur.
LDL Ve Non-HDL Kolesterol Ne Anlama Geliyor?
LDL yani düşük yoğunluklu lipoprotein, halk arasında kötü kolesterol olarak bilinir ve karaciğerden dokulara kolesterol taşır. Kanda fazlalaştığında atardamarların iç duvarlarında birikerek plak oluşumuna yani ateroskleroz tablosuna ve damar tıkanıklığına yol açar. Non-HDL kolesterol ise toplam kolesterolden HDL'nin çıkarılmasıyla bulunur ve damar tıkama potansiyeli olan tüm zararlı parçacıkların toplam yükünü gösterir.
HDL Ve VLDL Kolesterolün Rolü Nedir?
HDL yani yüksek yoğunluklu lipoprotein, iyi kolesterol olarak tanımlanır. Damar duvarlarındaki ve dokulardaki fazla kolesterolü toplayıp parçalanmak üzere karaciğere geri taşır; damarları temizlediği için kalp-damar hastalıkları karşısında koruyucu bir işlev görür. VLDL ise çok düşük yoğunluklu lipoproteindir; karaciğerde üretilir ve kanda esas olarak trigliserid taşır, yükünü bıraktıktan sonra LDL'ye dönüşür.
İdeal Kolesterol Ve Kan Yağı Değerleri Kaç Olmalı?
Kolesterol hedefleri kişinin yaşına, cinsiyetine ve kalp-damar hastalığı risk profiline göre hekim tarafından özel olarak belirlenir. Diyabet, hipertansiyon veya sigara kullanımı gibi etkenler bu risk profilini doğrudan etkiler.
Genel yetişkin referans aralıklarında total kolesterol için 200 mg/dL altı ideal veya normal kabul edilirken, 200-239 mg/dL sınırda, 240 mg/dL ve üzeri ise yüksek veya riskli değer olarak görülür. LDL kolesterol için ideal değer 100 mg/dL altı, düşük riskte ise 116 mg/dL altıdır; 130-159 mg/dL sınırda, 160 mg/dL ve üzeri yüksek, 190 mg/dL ve üzeri ise çok yüksek kabul edilir.
HDL kolesterol erkeklerde 40 mg/dL üzerinde, kadınlarda ise 50 mg/dL üzerinde olmalıdır; 60 mg/dL ve üzeri koruyucu değer sayılırken erkeklerde 40 mg/dL altı, kadınlarda 50 mg/dL altı riskli kabul edilir. Trigliserid için 150 mg/dL altı ideal, 150-199 mg/dL sınırda, 200 mg/dL ve üzeri yüksek, 500 mg/dL ve üzeri ise çok yüksek seviyedir.
Kalp krizi geçirmiş, damar tıkanıklığı bulunan veya diyabeti olan yüksek riskli bireylerde Acıbadem Sağlık Grubu ve kardiyoloji kılavuzlarına göre LDL hedefi 70 mg/dL veya 55 mg/dL seviyesine çekilir.
Kolesterol Neden Yükseliyor?
Kolesterol yüksekliği yani hiperlipidemi tek bir nedene bağlı değildir. Beslenme alışkanlıkları kapsamında kırmızı et, tereyağı ve tam yağlı süt ürünleri gibi doymuş yağlar ile paketli gıdalar, margarin ve kızartmalardaki endüstriyel trans yağların aşırı tüketimi karaciğerin daha fazla LDL üretmesine neden olur.
Genetik yatkınlık veya ailesel hiperkolesterolemi durumunda ise kişi çok zayıf ve sağlıklı beslense dahi, karaciğerdeki LDL reseptörlerinin genetik olarak az çalışması nedeniyle kolesterol aşırı yükselebilir. Hareketsizlik ve fazla kilo da tabloyu etkiler; fiziksel aktivite azlığı iyi kolesterolü düşürürken, özellikle bel çevresindeki yağlanma trigliserid ve LDL seviyelerini artırır.
Kontrolsüz diyabet, tiroid bezinin az çalışması anlamına gelen hipotiroidi, kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları gibi altta yatan rahatsızlıklar kan yağlarını bozar. Sigara ve alkol de riski büyütür; sigara damar iç yüzeyine hasar verip HDL'yi düşürürken, aşırı alkol özellikle trigliserid seviyelerini hızla yükseltir.
Yüksek Kolesterol Belirtileri Ve Yol Açtığı Riskler Nelerdir?
Yüksek kolesterol genellikle hiçbir belirti vermeden ve sessizce ilerler. Çoğu zaman rutin bir kan tahliliyle veya damar tıkanıklığı kritik seviyeye ulaştığında fark edilir.
Fiziksel bulgular nadiren ortaya çıkar; göz kapakları çevresinde sarımsı yağ birikintileri yani ksantelazma, el veya ayak tendonlarında şişlikler yani ksantom ya da kornea çevresinde beyazımsı halkalar görülebilir. Damar duvarında biriken plaklar zamanla sertleşip daralmaya yol açtığında damar sertliği gelişir. Daralan damarda pıhtı oluşması veya plağın yırtılması sonucunda kalp krizi, inme, yüksek tansiyon ve bacak damarlarındaki tıkanıklığa bağlı yürüme ağrıları ortaya çıkabilir.
Tedavi Ve Kontrol Süreci Nasıl İlerliyor?
Kolesterol yönetimi, kişinin toplam kalp-damar riskine göre yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaç tedavisi olmak üzere iki ana basamakta planlanır.
Yaşam Tarzı Değişiklikleri Neleri Kapsıyor?
Akdeniz tipi beslenme kapsamında doymuş yağlar yerine zeytinyağı, avokado, ceviz, badem ve omega-3 zengini somon ile uskumru gibi yağlı balıklar tercih edilmelidir. Çözünür lif tüketimi için yulaf, kuru baklagiller, elma ve sebzeler bağırsaklarda kolesterolü bağlayarak kana karışmasını engeller. Düzenli egzersiz olarak haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi aerobik egzersizler HDL'yi yükseltir.
İlaç Tedavisinde Hangi Seçenekler Kullanılıyor?
Yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında veya kişinin kalp-damar riski yüksekse hekim kontrolünde ilaç başlanır. Statinler, karaciğerde kolesterol üretimini baskılayan en temel ve etkili ilaç grubudur. Bunun yanında bağırsaktan kolesterol emilimini azaltan ezetimib, trigliserid düşürücü fibratlar veya dirençli vakalarda kullanılan PCSK9 inhibitörleri hekim tarafından reçete edilebilir.
Kaynaklar;
• T.C. Sağlık Bakanlığı (Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü - Kalp ve Damar Hastalıkları Rehberleri)
• Türk Kardiyoloji Derneği (TKD) (Dislipidemi ve Kardiyovasküler Risk Yönetimi Kılavuzları)
• Avrupa Kardiyoloji Derneği (ESC) (Dislipidemilerin Yönetimi Kılavuzu)
• Amerikan Kalp Derneği (AHA) (Kolesterol Yönetimi ve Kalp Sağlığı Verileri)
• Acıbadem Sağlık Grubu (Tıbbi Yayın ve Sağlık Rehberi Arşivi)




