Dünya genelinde buğday ve pirinçten sonra en önemli temel gıda maddelerinden biri kabul edilen patates, bugün görünmez bir düşmanın tehdidi altında. Toprağın derinliklerinde, kistlerin içinde 20 yılı aşkın bir süre canlı kalabilen Patates Altın Kist Nematodu (Globodera rostochiensis), kontrol edilmediği takdirde verimde %80’e varan devasa kayıplara yol açabiliyor. Ancak bilim dünyasından gelen yeni bir haber, bu kadim zararlıya karşı tarımın geleceğini kurtaracak bir umut ışığı yaktı.
Niğde Topraklarında "Altın" Teşhis
Türkiye’nin patates deposu Niğde’de yürütülen geniş çaplı sürveylerde, 59 farklı lokasyondan alınan toprak örnekleri hem mikroskobik hem de moleküler düzeyde mercek altına alındı. Yapılan DNA analizleri ve morfolojik ölçümler sonucunda, bölgedeki tüm popülasyonların karantina zararlısı olan Globodera rostochiensis (Altın Kist Nematodu) olduğu kesinleşti. Araştırmanın en çarpıcı bulgusu ise Türkiye’deki hakim patotipin, dünya genelinde yaygın olandan farklı olarak "Ro 2/3" olduğunun saptanması oldu.
Genetik Şifre Çözüldü: Gro1-4’ün Gücü
Kimyasal mücadelenin hem maliyetli hem de çevre için riskli olduğu bu savaşta bilim insanları, çözümün patatesin kendi genetiğinde saklı olduğunu kanıtladı. Niğde Patates Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen ıslah materyalleri üzerinde yapılan moleküler taramalarda, zararlıya karşı "mutlak dayanıklılık" sağladığı bilinen Gro1-4 geni tespit edildi.
Özellikle PAE 13-08-07, PAE 13-08-08 ve PAE 13-08-14 isimli ıslah klonlarının bu koruyucu geni bünyesinde barındırdığı, en ileri DNA markör teknikleriyle doğrulandı.
PAE 13-08-07 Savaşçı Ruhuyla Öne Çıktı
Laboratuvar verileri, zorlu arazi şartlarında da test edildi. Nematisit uygulanan ve uygulanmayan parsellerde yapılan iki yıllık popülasyon takibi sonucunda, PAE 13-08-07 klonu nematodun üreme gücünü en alt seviyeye indirerek büyük bir başarı gösterdi. Hassas çeşitlerde nematod istilası nedeniyle bitki boyu ve yumru verimi ciddi oranda gerilerken, dirençli genleri taşıyan klonlar verimliliğini korumayı başardı.
Sürdürülebilir Tarım İçin Yeni Bir Ufuk
Bu çalışma, sadece bir zararlıyı teşhis etmekle kalmıyor; aynı zamanda Türkiye’nin kendi yerli ve dirençli patates çeşitlerini geliştirmesi için gereken genetik altyapıyı sunuyor. Bilimsel bulgular, karantina tedbirlerinin sıkılaştırılması ve sertifikalı tohum kullanımının önemini bir kez daha hatırlatırken, Gro1-4 geni taşıyan bu yeni nesil klonların, toprağın altındaki "altın kist" pususunu dağıtacak en etkili silah olacağını gösteriyor.
Kaynak: Kaçar Avcı, G. (2024). Bazı Patates Çeşitleri ve Islah Klonlarının Patates Altın Kist Nematodu (Globodera rostochiensis, Wollenweber)'na Karşı Reaksiyonunun Belirlenmesi (Doktora Tezi). Erciyes Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Kayseri. Tez No; 918451