Birleşmiş Milletler (UNESCO) tarafından gastronomi alanında Yaratıcı Şehirler Ağı'na dahil edilen Gaziantep, Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) verilerine göre 112 coğrafi işaretli ürün ve 1 geleneksel ürün adı olmak üzere toplam 113 tescilli değerle Türkiye’de kırılması zor bir rekora imza atıyor. Antep baklavasından lahmacununa, kutnu kumaşından yemenisine kadar uluslararası koruma altına alınan bu eşsiz mirasın adım adım yapım aşamalarını ve bilinmeyen üretim sırlarını tek dosyada derledik.
Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) verilerine göre 112 coğrafi işaretli ürün (Menşe Adı ve Mahreç İşareti) ve 1 Geleneksel Ürün Adı olmak üzere toplam 113 tescilli ürünle Gaziantep, Türkiye’de açık ara lider konumdadır. Ayrıca bu ürünlerden 5 tanesi Avrupa Birliği (AB) tarafından da tescillenerek uluslararası koruma altına alınmıştır.
Avrupa Birliği (AB) Tescilli 5 Gaziantep Ürünü
Bu 5 ürün hem ulusal hem de Avrupa Birliği standartlarında koruma altındadır:
-
Antep Baklavası (Mahreç İşareti - AB PGI): Sert durum buğdayından elde edilen özel un, sade yağ, boz iç Antep fıstığı ve kaymak kullanılır. Hamur en az 35-40 kat olacak şekilde oklavayla zar inceliğinde açılır. Odun ateşinde (meşe odunu) pişirilir ve 105-110 °C kaynar şerbetle buluşturulur.
-
Araban Sarımsağı (Menşe Adı - AB PDO): Araban Ovası'nın alüvyonlu topraklarında yetişir. Kabuğu beyaz-pembe tonlarında, dişleri iri ve dolgun, aroması ve uçucu yağ (allisin) oranı oldukça yüksektir. Uzun süre filizlenmeden saklanabilir.
-
Antep Menengiç Kahvesi (Menşe Adı - AB PDO): Dağlık bölgelerde doğal yetişen yabani menengiç (Pistacia terebinthus) ağaçlarının meyveleri toplanır, yıkanır ve güneşte kurutulur. Özel kavurma kazanlarında kavrulktan sonra taş değirmenlerde macun kıvamına gelene kadar ezilir. Kafeinsizdir.
-
Antep Fıstık Ezmesi (Mahreç İşareti - AB PGI): Erken hasat edilen koyu yeşil renkli "boz iç" Antep fıstığı kullanılır. Fıstıklar kavrulmadan sadece kurutulup ince çekilir. Şeker şerbeti belirli bir kıvamda (ağda) pişirilip soğutulur, ardından fıstık tozuyla yoğrularak pürüzsüz hamur haline getirilir.
-
Gaziantep Lahmacunu (Mahreç İşareti - AB PGI): En belirgin özelliği soğan kullanılmamasıdır. 12-14 aylık erkek kuzu eti (kaburga ve döş) zırh ile kıyılır. İç harca yalnızca kapya biber, yeşil biber, domates, maydanoz, sarımsak, biber salçası ve baharat eklenir. 2-3 mm inceliğinde açılan mayasız/az mayalı hamur taş fırında (300-350 °C) 3-4 dakikada pişirilir.
1. Kebaplar, Et Yemekleri ve Tava Çeşitleri (14 Ürün)
Gaziantep et yemeklerinin temelinde zırh kıyması, kuzu eti (özellikle erkek kuzu), meyve ekşileri ve mevsim sebzeleri yer alır.
-
Gaziantep Küşleme Kebabı: Kuzu sırtının (bonfile) sinirsiz en yumuşak iki parçasından elde edilir. Terbiye edilmeden sadece tuzlanarak meşe kömürü ateşinde mühürlenerek pişirilir.
-
Gaziantep Simit Kebabı: İnce bulgur (simit) ile zırhlanmış yağlı kuzu kıymasının sarımsak, pul biber, karabiber ve tuzla yoğrulup geniş şişlere saplanarak közde pişirilmesiyle hazırlanır.
-
Gaziantep Sarımsak Kebabı: Taze yeşil sarımsak başlarının kabukları soyulup zırh kıyması köfteleriyle bir şişe bir sarımsak, bir et şeklinde dizilerek odun kömüründe pişirilir ve terletilir.
-
Gaziantep Yenidünya Kebabı: İlkbaharda olgunlaşan çekirdekleri çıkarılmış yenidünya (malta eriği) meyvelerinin içine zırh kıyması yerleştirilip şişe dizilir. Közde pişirildikten sonra tepside terletilir.
-
Gaziantep Keme Kebabı: İlkbahar yağmurlarıyla çıkan yer mantarı (keme) soyulup dilimlenir ve zırh kıymasıyla şişe dizilerek közde pişirilir.
-
Gaziantep Cağırtlak (Cartlak) Kebabı: Kuzu ciğeri, yüreği, dalağı ve böbrek yağının kuşbaşı doğranıp kimyon, pul biber ve tuzla harmanlanarak ince şişlerde közde pişirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Altı Ezmeli Kebap (Kuşbaşı / Kıyma): Közlenmiş domates ve yeşil biberlerin soyulup ezilmesiyle hazırlanan sosun üzerine, şişte pişirilmiş kuzu kuşbaşı veya zırh kıymasının dizilmesiyle sunulur.
-
Gaziantep Sebzeli Kebap: Patlıcan, domates, yeşil biber ve soğan ile zırh kıymasının şişte pişirilip zırhla tekrar incecik kıyılması (harmanlanması) suretiyle hazırlanır.
-
Gaziantep Alenaziği: Közlenmiş patlıcanın soyulup kıyıldıktan sonra süzme yoğurt ve ezilmiş sarımsakla karıştırılması, üzerine ise tereyağında kavrulmuş kuzu eti (kuşbaşı veya kıyma) dökülmesiyle yapılır.
-
Antep Beyranı: Kuzu gerdan ve incik etinin 10-12 saat kısık ateşte haşlanıp didiklenmesiyle başlar. Bakır sahana iç yağı, pirinç, didilmiş et, sarımsak, pul biber ve et suyu konulup yüksek ateşte harlı alevde kaynatılarak servis edilir.
-
Gaziantep Yarım Tava: Kuzu kuşbaşı, domates, sarımsak, yeşil biber, kuyruk yağı ve salçanın tepside karıştırılıp taş fırında pişirilmesiyle hazırlanan sulu bir tava yemeğidir.
-
Gaziantep Erik Tavası: Ekşi yeşil eriklerin (can eriği) kuzu kuşbaşı, sarımsak ve taze soğanla birlikte tepside taş fırında pişirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Bakla Tavası: Taze iç baklanın kuzu eti, taze sarımsak, dereotu/maydanoz ve kuyruk yağıyla tepside fırınlanmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Ayvalı Ekşili Taraklık: Kuzu pirzola (taraklık) etinin nohut, doğranmış ayva, nar ekşisi ve sarımsakla tencerede pişirilmesiyle yapılan mayhoş bir et yemeğidir.
2. Dolmalar ve Sarmalar (8 Ürün)
Gaziantep dolmalarında pirincin yanı sıra kuzu kıyması, iç yağı, sumak ekşisi ve kurutmalıklar kullanılır.
-
Antep Allı Yeşilli (Nakışlı / Yaz) Dolma: Taze patlıcan, kabak, domates, biber ve acurun içleri oyulur. Kuzu kıyması, pirinç, domates, maydanoz, nane ve sumak ekşisinden oluşan harçla doldurulup tencerede dizilir.
-
Gaziantep Damat Dolması (Kuzu İçli Kabak Dolması): Dış kabuğu kazınan taze kabakların içine kavrulmuş kuzu kıyma, pirinç, badem/fıstık ve baharatlı iç doldurulur; kızartıldıktan sonra et suyunda pişirilir.
-
Gaziantep Fasulyeli Kabak Dolması: İçi oyulmuş kabakların altına taze yeşil fasulye döşenir. Kıymalı, pirinçli ve sumak ekşili harçla doldurulup birlikte pişirilir.
-
Gaziantep Haylan Kabağı Dolması: Kışlık kurutulmuş haylan kabağının haşlandıktan sonra kıymalı, pirinçli, sarımsaklı ve bol ekşili (sumak/nar ekşisi) içle doldurulmasıyla yapılır.
-
Gaziantep Firikli Acur Dolması: İçi oyulmuş acurların pirinç yerine isli Antep firiği, kuzu kıyması, nohut ve baharatlarla doldurulmasıyla hazırlanan aromatik bir dolmadır.
-
Gaziantep Mumbar Dolması: Temizlenen koyun kalın bağırsağının içine pirinç, kuzu kıyması, kuyruk yağı, bol baharat ve sarımsak doldurulup haşlanarak ve isteğe bağlı kızartılarak hazırlanır.
-
Gaziantep Kabaklama: İri doğranmış kabakların kemikli kuzu eti ve nohutla kavrulup üzerine sumak ekşisi, sarımsak ve kuru nane gezdirilerek pişirilmesiyle elde edilir.
-
Gaziantep Süzek Yapması: Asma yaprağının içine bulgur, soğan, salça, nar ekşisi ve baharatlardan oluşan iç konulup sarılması ve zeytinyağı/sumak ekşisiyle pişirilmesiyle yapılır.
3. Çorbalar ve Sulu Aşlar (16 Ürün)
Gaziantep mutfağında çorba tek başına bir ana öğün niteliğindedir ve çoğu yoğurt terbiyeli veya bakliyatlıdır.
-
Antep Yuvarlaması (Yuvalaması): Yıkanıp kurutulan kırık pirinç un haline getirilir; yağsız kıyma, irmik, soğan ve karabiberle macun kıvamına gelene kadar yoğrulup nohut büyüklüğünde yuvarlanır ve buharda haşlanır. Kemikli kuzu eti ve nohutla pişen suyuna süzme yoğurt terbiyesi ve naneli tereyağı eklenir.
-
Antep Şiveydizi: İlkbaharda çıkan taze yeşil sarımsak ve taze soğanların beyaz kısımları doğranıp kuzu eti ve nohutla haşlanır. Üzerine süzme yoğurt terbiyesi ve kızdırılmış naneli yağ dökülür.
-
Gaziantep Börek Çorbası: Küçük kareler halinde kesilen mantı hamurlarının içine kavrulmuş kıymalı harç konulup kapatılır. Nohut ve et suyuyla haşlandıktan sonra süzme yoğurt ve haspir (safran) veya naneli yağ ile terbiyelenir.
-
Gaziantep Lebeniye Çorbası: Nohut ve pirincin et suyunda haşlanmasının ardından, içine minik misket köfteler ve süzme yoğurt terbiyesi eklenip üzerine naneli yağ yakılmasıyla yapılır.
-
Gaziantep Öz Çorba: Yarma (dövme), nohut ve kemikli kuzu etinin uzun süre kaynatılıp özleşmesi ve üzerine salçalı, naneli yağ sosu dökülmesiyle hazırlanır.
-
Gaziantep Alaca Çorba: Kırmızı mercimek, yarma (dövme) ve nohutun birlikte haşlanıp karamelize edilmiş bol kuru soğan, tarhun otu ve pul biberli yağla lezzetlendirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Maş Çorbası: Yöreye özgü küçük yeşil maş fasulyesi ve bulgurun haşlanıp üzerine karamelize soğan, kuru nane ve pul biberli yağ yakılmasıyla elde edilir.
-
Gaziantep Sarımsak Aşı: Kuşbaşı kuzu eti, nohut ve baş sarımsakların birlikte haşlanması, içine süzme yoğurt terbiyesi ve naneli yağ eklenmesiyle yapılan yoğun sarımsaklı bir aştır.
-
Gaziantep Pirpirim Aşı: Yabani semizotu (pirpirim), yeşil/kırmızı mercimek, nohut, börülce ve bulgurun salçalı suda pişirilip sumak ekşisi ve sarımsakla tatlandırılmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Çağla Aşı: Olgunlaşmamış taze badem çağlasının kuzu eti ve nohutla pişirilip süzme yoğurtla terbiyelenmesi ve üzerine naneli yağ gezdirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Börk (Mıcırık) Aşı: Taze asma yapraklarının ince kıyılıp pirinç/bulgur, nohut ve kuzu etiyle pişirilmesi ve sarımsaklı yoğurt ile sumak ekşisiyle buluşturulmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Doğrama: Kemikli et, nohut ve iri doğranmış sebzelerin (patlıcan, domates, biber) sumak ekşisi ve sarımsakla tencerede pişirilmesiyle elde edilir.
-
Gaziantep Yoğurtlu Patates: Küp doğranmış patateslerin kuşbaşı et ve nohutla pişirilip üzerine süzme yoğurt terbiyesi ve naneli yağ dökülmesiyle hazırlanır.
-
Gaziantep Yoğurtlu Taze Fasulye: Taze fasulyenin kuzu eti ve nohutla haşlanıp süzme yoğurtlu terbiye ve naneli yağ ile birleştirilmesiyle yapılan geleneksel yemektir.
-
Gaziantep Malhıtalı Aşı / Lapası: Kırmızı mercimek (malhıta) ve bulgurun suyla pişirilip lapa kıvamına getirilmesi ve üzerine tereyağında yakılmış kırmızı biber dökülmesiyle hazırlanır.
-
Gaziantep Simit Aşı: İnce bulgur (simit), nohut ve kavrulmuş soğan/salçanın sulu kıvamda pişirilip sarımsaklı yoğurt eşliğinde sunulan yöresel aştır.
4. Köfteler ve Pilavlar (13 Ürün)
Antep bulguru (simit) ve kuzu etinin ustalıkla yoğrulmasıyla ortaya çıkan zahmetli lezzetlerdir.
-
Gaziantep İçli Köftesi: İnce bulgur, irmik, yağsız kıyma ve salçayla yoğrulan dış kabuk incecik açılır. İçine kavrulmuş kuzu kıyması, bol soğan, ceviz içi, karabiber ve yenibahar doldurulup mekik şekli verilerek kızartılır (veya haşlanır).
-
Gaziantep Sini Köftesi: İnce bulgur ve yağsız kıymadan yoğrulan harcın yarısı yağlanmış tepsiye (siniye) yayılır. Üzerine kavrulmuş kıymalı, soğanlı ve cevizli iç harç serilip kalan bulgurlu harçla kapatılır, baklava dilimi kesilerek fırınlanır.
-
Gaziantep Ekşili / Akıtmalı Ufak Köfte: İnce bulgur ve yağsız kıymadan yoğrulan minik köfteler haşlanır. Nohut, sumak ekşisi, sarımsak ve naneli yağdan oluşan ekşili sosla birleştirilir.
-
Gaziantep Arap Köftesi: İnce bulgur, yağsız çiğ köftelik kıyma, soğan, sarımsak, biber salçası ve baharatların macun kıvamına gelene kadar yoğrulup yassı oval şekil verilerek mangalda veya tavada pişirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Haveydi Köfte: İnce bulgur, kuru soğan, sarımsak, biber salçası ve baharatların etsiz olarak yoğrulup minik yuvarlak köfteler haline getirilmesi ve buharda pişirilip yağlı sosla harmanlanmasıyla yapılır.
-
Gaziantep Yağlı Köfte: İnce bulgur, biber salçası, soğan, sarımsak, maydanoz ve baharatların iyice yoğrulup üzerine kızgın zeytinyağı veya tereyağı dökülerek tekrar yoğrulmasıyla elde edilen etsiz köftedir.
-
Gaziantep Malhıtalı (Mercimekli) Köfte: Haşlanmış kırmızı mercimeğin sıcakken ince bulguru şişirmesi, ardından kavrulmuş soğan, salça, yeşillik ve zeytinyağı ile yoğrulup sıkılmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Omacı (Pisik Köftesi): Bayat yufka ekmeğinin ufalanıp kızgın tereyağında kavrulması, içine yumurta kırılıp baharatlarla karıştırılarak elle sıkım köfte şekli verilmesiyle yapılan pratik yöresel lezzettir.
-
Gaziantep Firik Pilavı: İsli yeşil buğday olan Antep firiği ile pilavlık bulgurun (veya pirincin), et suyu, nohut ve tereyağıyla pişirilip üzerine didilmiş kuzu eti veya tavuk eklenmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Buhara Pilavı: Kuzu kuşbaşı, nohut, havuç, badem, kuş üzümü ve baharatların (yenibahar, tarçın, karabiber) pirinçle birlikte et suyunda demlenmesiyle yapılan zengin bir saray pilavıdır.
-
Gaziantep Tene Katması: İnce bulgur ve yeşil mercimeğin birlikte pişirilip üzerine kızgın zeytinyağında yakılmış kuru soğan ve kırmızı biber dökülmesiyle hazırlanan pilav türüdür.
-
Gaziantep Kuymağı: Kavrulmuş unun su, şeker ve sade yağ ile helva kıvamında pişirilip özellikle loğusa kadınlara enerji vermesi için sunulan geleneksel yemektir.
-
Gaziantep Diş Hediği: Bebeğin ilk dişi çıktığında yapılan geleneksel bir üründür. Kabuklu aşurelik buğdayın (dövme) nohut ile birlikte haşlanıp süzülmesi, üzerine ceviz içi, Antep fıstığı, nar taneleri ve şeker/tarçın serpilmesiyle hazırlanır.
5. Hamur İşleri, Ekmekler, Mezeler ve Salatalar (14 Ürün)
Taş fırın kültürü, yöresel peynirler ve nar ekşili soslar bu grubun temel taşlarıdır.
-
Antep Tırnaklı Pidesi: Yüksek proteinli sert buğday unu, su, maya ve tuzla hazırlanan cıvık hamurun, ustalar tarafından parmak uçlarıyla şekillendirilip (tırnaklanıp) taş fırında pişirilmesiyle elde edilir.
-
Antep Kübban Ekmeği: Mayalı hamurun bezeler halinde açılıp taş fırın tabanında pişirilmesiyle elde edilen, içi yumuşak ve kabuklu geleneksel yuvarlak ekmektir.
-
Gaziantep Sebzeli Peynirli Böreği: Mayalı veya mayasız hamurun üzerine Antep peyniri, maydanoz, taze soğan, yeşil biber ve domatesten oluşan iç harcın yayılıp taş fırında açık (lahmacun gibi) pişirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Şekerli Peynirli Böreği: Tuzsuz taze Antep peynirinin toz şekerle karıştırılıp açılan hamurun üzerine serilmesi ve taş fırında pişirilmesiyle yapılan tatlı-tuzlu börektir.
-
Gaziantep Yeşil Zeytin Böreği: Çekirdekleri çıkarılmış yöresel yeşil zeytinlerin ceviz, salça, taze soğan, nar ekşisi ve baharatlarla karıştırılıp hamur içine doldurularak fırınlanmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Pirinçli Böreği: Haşlanmış pirinç, kavrulmuş kıyma, soğan, baharat ve maydanozdan oluşan harcın hamur içine konulup kapalı veya yarım ay şeklinde taş fırında pişirilmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Nohut Dürümü: Kemik suyunda baharatlarla (kimyon, sumak, pul biber) pişirilmiş nohutların patates kızartması, maydanoz, soğan ve domatesle birlikte Antep lavaşına (tırnaklı pideye) sarılmasıyla yapılan meşhur sokak lezzetidir.
-
Gaziantep Muhammarası: Kurutulmuş ekmek kırıntıları veya galeta unu, ceviz içi, biber salçası, sarımsak, kimyon, nar ekşisi ve zeytinyağının dövülerek macun kıvamına getirilmesiyle hazırlanan mezedir.
-
Gaziantep Maş Piyazı: Haşlanmış yeşil maş fasulyesinin ince kıyılmış maydanoz, taze soğan, kırmızı biber, nar ekşisi ve zeytinyağı ile harmanlanmasıyla yapılan salatadır.
-
Gaziantep Avrat Salatası: İnce doğranmış tarla domatesi, kuru soğan, yeşil biber ve maydanozun; nar ekşisi, pul biber, kuru nane ve tuz ile sulu bir kıvamda harmanlanmasıyla hazırlanan, kebapların yanında kaşıkla yenilen geleneksel salatadır.
-
Gaziantep Acur-Biber Turşusu: Yöreye özgü tüylü acur ve sivri biberlerin kaya tuzu, sarımsak, nohut ve koruk/üzüm sirkesiyle fermente edilmesiyle kurulur.
-
Gaziantep Koruk Ekşisi: Olgunlaşmamış ekşi üzümlerin (koruk) sıkılıp suyunun süzülmesi ve güneşte veya ateşte koyulaştırılmasıyla elde edilen doğal yemek ekşisidir.
-
Oğuzeli Nar Ekşisi: Oğuzeli ilçesinde yetişen mayhoş narların tanelenip sıkılması ve elde edilen şıranın hiçbir katkı maddesi konulmadan odun ateşinde saatlerce kaynatılarak yoğunlaştırılmasıyla üretilir.
-
Antep Biber Salçası: Güneşte olgunlaşmış etli kırmızı kapya biberlerin temizlenip çekildikten sonra tuz eklenerek geniş tepsilerde Gaziantep güneşinde suyunu çekip macun kıvamına gelene kadar kurutulmasıyla üretilir.
6. Tatlılar, Helvalar, Şuruplar ve İçecekler (20 Ürün)
Antep fıstığı, sade yağ, üzüm şırası ve çöven suyu bu kategorinin vazgeçilmez bileşenleridir.
-
Antep Katmeri: Un, su ve tuzla yoğrulan hamur dinlendirildikten sonra havada savrularak zar inceliğinde açılır. İçine sade yağ, taze kaymak, bol çekilmiş Antep fıstığı ve toz şeker serpilip kare zarf şeklinde katlanarak taş fırında pişirilir.
-
Gaziantep Şöbiyeti: İnce açılmış baklava yufkalarının kare kesilip içine süt ve irmikten yapılan özel kaymak ile boz iç Antep fıstığı konulması, üçgen kapatılıp sade yağla fırınlanarak şerbetlenmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Bülbül Yuvası: Baklava yufkasının ince oklavaya sarılıp büzülerek yuvarlak halka şekli verilmesi, fırınlanıp şerbetlendikten sonra ortasındaki boşluğun bütün Antep fıstıklarıyla doldurulmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Dolangel Tatlısı: İnce açılan yufkanın içine ceviz veya fıstık serpilip büzgülü şekilde sarılarak tepsiye dizilmesi, sade yağ dökülüp fırınlandıktan sonra şerbetlenmesiyle yapılır.
-
Antep Peynirli İrmik Helvası: İrmiğin sade yağda rengi dönene kadar kavrulması, şerbetini çektikten sonra içine tuzsuz taze Antep peyniri eklenerek peynir eriyip uzayana kadar karıştırılmasıyla hazırlanır.
-
Gaziantep Sakız Helva: Toz şeker ve suyun kaynatılıp ağda kıvamına getirilmesi, içine çöven kökünden elde edilen çöven suyu eklenerek beyazlaşıp sakız kıvamı alana kadar dövülmesi/çırpılması ve kavrulmuş un ile sade yağ eklenerek macunlaştırılmasıyla üretilir.
-
Gaziantep Susamlı Kıtır Helva: Kavrulmuş susamın kaynatılmış şeker şerbeti ve limon suyuyla karıştırılıp mermer tezgahta ince tabaka halinde açılarak soğumadan dilimlenmesiyle yapılır.
-
Gaziantep Leblebili Kıtır Helva: Kavrulmuş sarı leblebinin kaynar şeker ağdasıyla harmanlanıp mermer üzerinde düzleştirilerek kıtır formda kesilmesiyle üretilir.
-
Gaziantep Sütlü Zerdesi (Astarlı Sütlaç): Bir kasenin alt yarısına nişasta, pirinç, şeker ve safranla (haspir) hazırlanan sarı renkli zerde konulur. Zerde soğuyup kabuk bağladıktan sonra üzerine sütlaç dökülür; böylece iki katman birbirine karışmaz.
-
Antep Kurabiyesi: Sade yağ, pudra şekeri ve unun uzun süre yoğrulup hamur haline getirilmesi, şekil verilip üzerine bir adet Antep fıstığı konularak rengi beyaz kalacak şekilde düşük ısıda pişirilmesiyle yapılır.
-
Antep Köy Kahkesi: Un, zeytinyağı/sade yağ, şeker, süt, rezene (mayana), mahlep ve susamın yoğrulup halka veya örgülü şekiller verilerek fırınlandığı dayanıklı yöresel gevrek kurabiyedir.
-
Antep Pekmezi: Yöreye özgü "Dökülgen" veya "Kabarcık" üzümlerinin suyunun "ak toprak" (pekmez toprağı) ile kestirilip durultulması ve güneşte veya kazanda açık renkli, katı macun (çalma pekmez) kıvamına gelene kadar işlenmesiyle üretilir.
-
Antep Muskası: Üzüm şırasının nişasta ve unla kaynatılarak ince bezler üzerine serilip güneşte kurutulması (bastık/pestil), ardından içine ceviz veya Antep fıstığı konularak üçgen (muska) şeklinde sarılmasıyla yapılır.
-
Gaziantep Haylan Kabağı Reçeli: Kabukları soyulup dilimlenen haylan kabaklarının sönmemiş kireç kaymağında bekletilerek dışının kıtırlaştırılması, ardından şeker şerbeti ve karanfille kaynatılmasıyla üretilir.
-
Antep Meyan Şerbeti: Meyan bitkisi köklerinin liflerinin su ile ıslatılıp dinlendirilmesi ve süzülerek köpüklü, koyu kahverengi, doğal tatlılıkta soğuk şerbet haline getirilmesiyle hazırlanır.
-
Antep Urmu Dut Şurubu: Siyah urmu dutlarının ezilip suyunun çıkarılması ve şekerle kaynatılarak yoğunlaştırılmasıyla elde edilen koyu mor renkli şuruptur.
-
Antep Zahter Çayı: Dağlarda yetişen yabani zahter (Thymbra spicata) bitkisinin yaprak ve çiçeklerinin gölgede kurutulup demlenmesiyle hazırlanan aromatik bitki çayıdır.
7. Tarım Ürünleri, Baharatlar ve Kurutmalıklar (18 Ürün)
Gaziantep'in mikroklima özellikleri ve karasal-Akdeniz geçiş iklimi, bu ürünlere yüksek kuru madde ve yoğun aroma kazandırır.
-
Antep Fıstığı: Türkiye'nin ilk coğrafi işaretli ürünlerindendir. Kireçli ve taşlı topraklarda yetişir; ince kabuklu, yüksek yağ oranlı ve kendine has aromalıdır.
-
Antep Bulguru: Sert makarnalık buğdayların yıkanıp kaynatılması, güneşte kurutulduktan sonra kabuğunun soyulup taş değirmenlerde kırılarak elenmesiyle üretilir.
-
Antep Firiği: Makarnalık buğdayın tam olgunlaşmadan (süt olum döneminin sonunda) yeşil başak halindeyken biçilip saplarıyla birlikte ateşte ütülmesi (tütsülenmesi) ve tanelerinin ayrılmasıyla elde edilen isli yeşil buğdaydır.
-
Antep Peyniri (Sıkma Peynir): Çiğ koyun ve keçi sütünün şirden mayasıyla mayalanması, pıhtının bez torbalarda süzülüp baskıya alınması, dilimlenip kaynar peyniraltı suyunda haşlanarak elle sıkılıp şekillendirilmesiyle üretilir.
-
Antep Sumağı: Yabani sumak meyvelerinin toplanıp kurutulması ve tuz ile harmanlanarak öğütülmesiyle elde edilen ekşiliği yüksek baharattır.
-
Antep Zahter Balı: Yöredeki zahter bitkisi florasından arıların ürettiği, kendine has kekik-zahter aromalı koyu kehribar renkli baldır.
-
Antep Karası Kuru Üzümü: Çekirdekli ve koyu siyah-mor renkli "Antep Karası" üzümlerinin hasat edilip potasa (bandırma) batırılarak veya doğal gölgede kurutulmasıyla elde edilir.
-
Antep Kuruluk Patlıcanı: Mor-siyah renkli ince kabuklu patlıcanların içleri oyulup iplere dizilerek Gaziantep'in kuru rüzgarı ve güneşinde kurutulmasıyla üretilir.
-
Antep Dolmalık Biber Kurusu: Kırmızı dolmalık biberlerin çekirdek yatakları çıkarılıp iplere dizilerek güneşte kurutulmasıyla elde edilir.
-
Antep Haylan Kabağı Kurusu: Yöreye özgü haylan kabağının içlerinin oyulup ipe dizilerek kurutulmasıyla hazırlanır.
-
Oğuzeli Kurutmalığı: Oğuzeli ilçesinin sıcak ve kuru ikliminde geleneksel yöntemlerle ipe dizilerek kurutulan patlıcan, biber, kabak ve acur kurularının genel tescilidir.
-
Gaziantep Şirin Tarhanası: Süzme yoğurt, haşlanmış yarma (dövme), nohut ve baharatların (zahter, nane) fermente edilip küçük parçalar halinde hasırlar üzerinde güneşte kurutulmasıyla yapılan çerezlik ve çorbalık tarhanadır.
-
Gaziantep Oğuzeli Narı: İnce kabuklu, iri taneli, mayhoş-tatlı dengesi yüksek ve bol sulu nar çeşididir.
-
İslahiye Biberi: İslahiye ovasında yetiştirilen, etli yapısı, parlak kırmızı rengi ve yüksek kapsaisin (acılık) oranıyla bilinen biberdir.
-
Nizip Patlıcanı: Nizip ilçesinde yetişen, çekirdeksiz yapısı, ince kabuğu ve közlemeye/dolmaya uygun uzun formuyla ayrışan patlıcandır.
-
Nizip Nanesi: Nizip'te fideleme yöntemiyle yetiştirilen, uçucu yağ (mentol/karvon) oranı ve keskin kokusu çok yüksek olan nanedir.
-
Nizip Mızar Havucu: Nizip'in Mızar bölgesinde yetişen, koyu mor-siyah renkli (şalgamlık ve sofralık), yüksek antioksidan içeren tatlı havuçtur.
-
Sof Domatesi: Şehitkamil'in Sof Dağı eteklerinde susuz (kıraç) tarımla yetiştirilen, kabuğu ince, aroması yoğun ve susuz yapısı sayesinde salça ve kurutmaya çok uygun domatestir.
8. Zeytin Ürünleri ve Geleneksel El Sanatları (10 Ürün)
Gaziantep sadece mutfağıyla değil, yüzyıllardır süregelen zanaat mirası ve zeytincilik ürünleriyle de tescillidir.
-
Nizip Zeytinyağı: Nizip yağlık zeytinlerinden mekanik yöntemlerle (soğuk sıkım) elde edilen, serbest yağ asitliği düşük, meyvemsi aromalı natürel sızma zeytinyağıdır.
-
Nizip Sabunu: Nizip bölgesinin pirina ve zeytinyağlarının kostik (sodyum hidroksit) ve su ile büyük kazanlarda kaynatılıp sabunlaşması, ardından beton zeminlere dökülüp kurutularak geleneksel "sokı" adı verilen kesicilerle küp şeklinde kesilmesiyle üretilen doğal sabundur.
-
Antep Kutnu Kumaşı: Çözgüsü suni ipek (veya doğal ipek), atkısı pamuk ipliğinden oluşan, "çitari" dokuma tezgahlarında dokunan ve parlak, dikey çizgili desenleriyle bilinen geleneksel kumaştır. Osmanlı'da "saray kumaşı" olarak ünlenmiştir.
-
Antep İşi: Beyaz veya krem renkli keten/pamuk kumaşların ipliklerinin tek tek sayılması, kesilmesi ve çekilmesiyle (ajur tekniği) oluşturulan boşlukların beyaz iplikle sarılıp doldurulmasıyla yapılan zarif el nakışıdır.
-
Gaziantep Bakır El İşlemeciliği: Tek parça bakır levhaların çekiçle dövülerek form verilmesi (sıvama) ve üzerine çelik kalemlerle (keski) bitkisel/geometrik motiflerin oyularak işlenmesi (kalemkarlık) sanatıdır.
-
Gaziantep Sedef El İşlemeciliği: Ceviz veya gürgen ağacından yapılan ahşap objelerin yüzeyine ince kanallar açılması, bu kanallara tatlı su ve deniz kabuklarından kesilen sedef parçaları ile tel (pirinç/gümüş) kakılarak cilalanması sanatıdır.
-
Gaziantep Yemenisi: Tamamen doğal deriden (yüzü keçi/dana derisi, astarı keçi derisi, tabanı manda/sığır köselesi) el dikişiyle, çivi kullanılmadan üretilen; ayağı terletmeyen, ortopedik ve geleneksel altı düz ayakkabıdır.
9. Geleneksel Ürün Adı (1 Ürün)
Türk Patent ve Marka Kurumu mevzuatına göre coğrafi işaretlerin yanında, bölgede en az 30 yıldır geleneksel yöntemlerle üretildiği tescillenen 1 adet Geleneksel Ürün Adı bulunmaktadır:
-
Antep Tırnaklı Pidesi / Geleneksel Üretim Usulü veya Antep Usulü Ürünler Kapsamında Tescilli Geleneksel Ürün: Gaziantep'in köklü zanaat ve mutfak geleneğini resmi sicille güvence altına alan 113. tescil kaydıdır.
Kaynaklar;
• Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) – Coğrafi İşaretler Portalı
• Avrupa Birliği Komisyonu – eAmbrosia (AB Coğrafi İşaretler Sicili)
• Gaziantep Büyükşehir Belediyesi – Mutfak Sanatları ve Coğrafi İşaretler Envanteri
• Gaziantep Ticaret Odası (GTO) – Coğrafi İşaretli Ürünler Tescil Dosyaları
• Gaziantep Sanayi Odası (GSO) – Yöresel Ürünler ve El Sanatları Sicil Kayıtları
• Gaziantep Ticaret Borsası (GTB) – Tarımsal Coğrafi İşaretler Bülteni
• T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Türkiye Kültür Portalı (Gaziantep Envanteri)




