Bir Baraj, Üç Medeniyet ve Sessizce Kaybolan Bir Yerleşim
Enerji üretimi ve su yönetimi için inşa edilen barajlar, modern dünyanın vazgeçilmez altyapı projeleri arasında yer alıyor. Ancak bu projeler, çoğu zaman binlerce yıllık kültürel hafızayı geri dönüşsüz biçimde sular altında bırakıyor. Kars’ın Sarıkamış ilçesine bağlı Karakurt köyü de bu sessiz kayıplardan biri.
Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Mimarlık Ana Bilim Dalı’nda hazırlanan yüksek lisans tezi, Karakurt Barajı’nın suları altında kalan kültür varlıklarını bilimsel bir envanterle belgeleyerek, yok olan bir yerleşimin mimari ve tarihsel izlerini kayıt altına alıyor.
Urartu’dan Rus Dönemine: Katmanlı Bir Kültürel Peyzaj
Araştırma, Karakurt’un yalnızca tek bir döneme değil, Urartu, Bizans ve 19. yüzyıl Rus hâkimiyeti gibi farklı medeniyetlere ev sahipliği yaptığını ortaya koyuyor. Baraj suları altında kalan taşınmaz kültür varlıkları;
-
kaya yerleşim alanları,
-
kamusal yapılar,
-
dini yapılar ve
-
sivil mimari örnekleri
olarak sınıflandırılarak ele alındı. Bu yaklaşım, Karakurt’un bir köyden çok daha fazlası olduğunu; çok katmanlı bir tarihsel yerleşim alanı niteliği taşıdığını gösteriyor.
19. Yüzyılın Donmuş Tanığı: Rus Dönemi Karakurt’u
Tezin odak noktalarından biri, Karakurt köyü sınırları içinde yer alan ve 19. yüzyılda inşa edilen Rus dönemi yapıları. Plan şemaları, cephe düzenleri, strüktür sistemleri, kullanılan malzemeler ve yapı elemanları detaylı biçimde analiz edilen bu yapılar; Kars ve Sarıkamış’taki Rus dönemi mimarisiyle karşılaştırılarak değerlendirildi.
Bu karşılaştırmalı analiz, Karakurt’un rastlantısal değil; dönemin askeri, idari ve mekânsal anlayışıyla şekillenmiş bir yerleşim olduğunu ortaya koyuyor.
Belgelenmeyen Yok Olur: Tezin En Kritik Bulgusu
Araştırmanın en çarpıcı sonucu, baraj suları altında kalan kültür varlıklarının fiziksel olarak korunamasa bile bilimsel olarak belgelenmesinin hayati önemde olduğu gerçeği. Çalışma, Karakurt’taki yapıların zaman içinde maruz kaldığı bilinçsiz müdahaleleri de ortaya koyarak, kültürel mirasın yalnızca barajlarla değil, ihmalle de yok olabildiğini gözler önüne seriyor.
Karakurt Ne Söylüyor?
Bu tez, Karakurt özelinde şu soruyu bilimsel zeminde yeniden gündeme taşıyor:
Ekonomik ömrü birkaç on yılla sınırlı projeler uğruna, binlerce yıllık kültürel birikimi feda etmek kaçınılmaz mı?
Yanıt vermiyor; ancak güçlü bir biçimde düşündürüyor.
Bilimsel Bir Hafıza Kaydı
Karakurt Barajı altında kalan kültür varlıkları artık görülemiyor olabilir. Ancak bu çalışma sayesinde, Karakurt’un yerleşim düzeni, mimari karakteri ve tarihsel kimliği bilimsel hafızaya kazındı. Tez, gelecekte yapılacak koruma, belgeleme ve kültürel miras politikaları için önemli bir referans niteliği taşıyor.
Kaynak
Kaçdi, R. (2025). Kaybolan Bir Kültürel Miras: Karakurt. Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Ana Bilim Dalı, Erzurum. Tez No; 921787
