Türkiye'de bebeklerin henüz belirti vermeyen kalıtsal ve metabolik hastalıklara karşı korunması amacıyla uygulanan Ulusal Yenidoğan Tarama Programı ve ruhsatlı Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezleri, erken tanı ile binlerce çocuğun hayatını kurtarıyor. Sağlık Bakanlığı güvencesiyle tamamen ücretsiz yürütülen topuk kanı taramalarından ileri moleküler genetik testlere kadar tüm süreçlerin nasıl işlediğini adım adım derledik.

Türkiye’de genetik hastalıkların tanısı ve yenidoğan tarama süreçleri, Sağlık Bakanlığı denetiminde yürütülen kapsamlı mevzuatlar ve ulusal halk sağlığı programları ile standartlaştırılmış durumda. Ruhsatlı merkezlerde ileri moleküler yöntemlerle gerçekleştirilen genetik tanı işlemlerinin yanı sıra, doğumdan hemen sonra başlayan ücretsiz ve koruyucu tarama zinciri her bebeğin sağlığını güvence altına alıyor.

Ruhsatlı Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezleri Nasıl Çalışıyor?

Türkiye’de genetik testlerin yapıldığı kurumlar resmi olarak Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezi adı altında faaliyet gösteriyor. Bu merkezlerin kuruluşu, işleyişi ve denetimi ise Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezleri Yönetmeliği çerçevesinde düzenleniyor.

Kurumsal Yapı, Ruhsatlandırma ve Etik Sınırlar

  • Hizmet Veren Kurumlar: Genetik tanı merkezleri üniversite hastaneleri, eğitim ve araştırma hastaneleri, şehir hastaneleri ile Sağlık Bakanlığı tarafından ruhsatlandırılmış özel sağlık kuruluşları bünyesinde hizmet veriyor.

  • Yasal Zorunluluklar: Ülkede ruhsatsız genetik tanı faaliyeti yürütmek kesinlikle yasak. Ayrıca merkezlerin başında Tıbbi Genetik uzmanı bir mesul müdür bulunması yasal zorunluluk taşıyor.

  • Etik Sınırlar: Yönetmelik gereği tıbbi zorunluluk (cinsiyete bağlı geçiş gösteren genetik hastalık şüphesi) dışında gebelikte cinsiyet belirlemeye yönelik test yapılmasına izin verilmiyor.

Merkezlerde Sunulan Temel Laboratuvar ve Klinik Hizmetler

  • Sitogenetik ve Moleküler Sitogenetik: Kromozom sayı ve yapı bozukluklarını inceleyen karyotip analizi, FISH ve mikroarray (array-CGH) testleri uygulanıyor. Down sendromu gibi kromozomal anomaliler bu birimlerde saptanıyor.

  • Moleküler Genetik ve Yeni Nesil Dizileme (NGS): Tek gen hastalıkları, tüm ekzom dizileme (WES), tüm genom dizileme (WGS) ve hedefe yönelik gen panelleri çalışılıyor.

    Erzincan'da Öksürük ve Nefes Darlığına Dikkat Çekildi
    Erzincan'da Öksürük ve Nefes Darlığına Dikkat Çekildi
    İçeriği Görüntüle
  • Prenatal ve Preimplantasyon Tanı: Gebelik sürecinde amniyosentez, koryon villus biyopsisi (CVS) ve anne kanından serbest fetal DNA (NIPT) testleri yapılıyor. Tüp bebek tedavilerinde ise embriyo transferi öncesi genetik tanı (PGT) işlemleri yürütülüyor.

  • Onkogenetik ve Farmakogenetik: Kanser yatkınlık genleri (örneğin BRCA1/2), tümör dokusu profillemesi ve hastanın ilaçlara vereceği genetik yanıtı ölçen testler gerçekleştiriliyor.

  • Genetik Danışmanlık: Test öncesinde ve sonrasında ailelere hastalığın kalıtım şekli, tekrarlama riski ve tedavi seçenekleri hakkında Tıbbi Genetik uzmanları tarafından klinik danışmanlık veriliyor.

Ulusal Yenidoğan Tarama Programı (YTP) ile Ücretsiz Koruma

Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen Ulusal Yenidoğan Tarama Programı, zeka geriliği, kalıcı organ hasarı ve ölüme yol açabilen hastalıkları henüz belirti vermeden yakalamayı amaçlıyor. Program kapsamındaki tüm testler Türkiye'de doğan her bebek için tamamen ücretsiz olarak uygulanıyor.

Topuk Kanı İle Taranan 6 Temel Hastalık ve Erken Tanı Önemi

Hastalık Adı Programa Dahil Edilme Yılı Temel Klinik Özellik ve Erken Tanı Önemi
Fenilketonüri (FKU) 1987 Proteinlerdeki fenilalanin aminoasidi sindirilemez ve beyinde birikir. Özel diyet uygulanmazsa ağır zeka geriliği gelişir.
Konjenital Hipotiroidi 2006 Tiroid hormonunun doğuştan yetersiz üretilmesidir. Basit ağızdan hormon tedavisiyle kalıcı zeka ve gelişim geriliği tamamen önlenir.
Biyotinidaz Eksikliği 2008 Vücudun biyotin vitaminini kullanamaması durumudur. Günlük biyotin takviyesi verilmezse nöbet, işitme kaybı ve koma gelişebilir.
Kistik Fibrozis (KF) 2015 Solunum ve sindirim sistemindeki salgıların koyulaşmasıyla seyreder. Erken tedavi akciğer hasarını ve büyüme geriliğini yavaşlatır.
Konjenital Adrenal Hiperplazi (KAH) 2022 (81 il) Böbrek üstü bezinde kortizol ve aldosteron hormonları üretilemez. Yaşamı tehdit eden tuz kaybı krizlerini önlemek için acil hormon tedavisi gerekir.
Spinal Müsküler Atrofi (SMA) 2022 Omurilikteki motor sinir hücrelerinin kaybına bağlı ilerleyici kas erimesi görülür. Erken tanı ile bebekler ücretsiz gen ve ilaç tedavilerine erişir.

Topuk Kanı Alma ve Değerlendirme Süreci Nasıl İşliyor?

  • İlk Numune Alımı: Bebeğin doğum yaptığı hastanede, taburcu olmadan önce (tercihen doğumdan sonraki 48. saat civarında ve yeterli beslenme sağlandıktan sonra) topuktan özel filtre kağıdına birkaç damla kan alınıyor.

  • İkinci Numune Alımı: Doğumdan sonraki 3 ile 5. günler arasında ailelerin kayıtlı oldukları Aile Sağlığı Merkezine (ASM) başvurarak ikinci kez topuk kanı vermeleri gerekiyor. İkinci örnek, ilk günlerde bebeğin henüz yeterince beslenememiş olmasına bağlı gizli kalabilecek metabolik değerleri yakalamak için zorunlu tutuluyor.

  • Merkezi Analiz ve İletişim: Alınan kan örnekleri Ankara ve İstanbul'daki merkezi tarama laboratuvarlarına gönderiliyor. Sonuçlar 1 ila 2 hafta içinde (SMA dahil tüm panel en geç 2-4 haftada) tamamlanıyor.

  • Şüpheli Sonuç Yönetimi: Tarama testi kesin tanı koymuyor, yalnızca riskli bebekleri ayırıyor. Değerleri sınırın dışında çıkan bebeklerin aileleri Aile Hekimliği ve İl Sağlık Müdürlüğü tarafından doğrudan aranıyor. Bebek, kesin tanı konulması için üniversite veya şehir hastanelerindeki Çocuk Metabolizma, Çocuk Endokrinoloji veya Tıbbi Genetik kliniklerine sevk ediliyor.

Fiziksel, Duyusal ve Evlilik Öncesi Taramalar

Türkiye’de yenidoğan sağlığı yalnızca topuk kanı ile sınırlı tutulmuyor; fiziksel ve duyusal taramalar da aynı takvim içinde titizlikle yürütülüyor.

  • Yenidoğan İşitme Taraması: Bebek hastaneden taburcu olmadan önce (ilk 72 saat içinde) ağrısız ve uyku sırasında yapılan tarama ABR veya OAE testleri ile işitme kaybı taranıyor. Testten geçemeyen bebekler ileri odyolojik değerlendirmeye alınıyor.

  • Gelişimsel Kalça Displazisi (GKD) Taraması: Bebek 3-4 haftalıkken Aile Hekimi tarafından fizik muayene yapılıyor ve 3-6 haftalık dönemde kalça ultrasonografisi (USG) ile kalça çıkığı riski kontrol ediliyor.

  • Görme (Kırmızı Yansıma) Taraması: Doğum sonrası dönemde ve bebeklik izlemlerinde doğuştan katarakt ve retinoblastom gibi göz hastalıklarını erken saptamak için göz muayenesi uygulanıyor.

  • Evlilik Öncesi Genetik Taramalar: Yenidoğan sürecini desteklemek amacıyla evlilik öncesinde çiftlere SMA taşıyıcılık taraması ve hemoglobinopati (Talasemi/Orak Hücre Anemi) taraması Aile Sağlığı Merkezlerinde ücretsiz olarak sunuluyor.

İsteğe Bağlı Genişletilmiş Özel Yenidoğan Taramaları

Ulusal programa ek olarak, ailelerin talebi veya hekim önerisiyle özel genetik tanı merkezleri ve referans laboratuvarlarda daha geniş kapsamlı paneller de uygulanabiliyor.

  • Genişletilmiş Metabolik Tarama (Tandem MS/MS): Topuktan alınan tek bir kan örneği ile 40'tan fazla nadir aminoasit, organik asit ve yağ asidi oksidasyon bozukluğu taranabiliyor.

  • Genetik Yenidoğan Tarama Panelleri: Yeni nesil dizileme (NGS) teknolojisi kullanılarak yüzlerce tedavi edilebilir çocukluk çağı genetik hastalığı doğumdan hemen sonra analiz edilebiliyor.

Kaynaklar;

• T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (Ulusal Yenidoğan Tarama Programı)
• T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü
• Genetik Hastalıklar Değerlendirme Merkezleri Yönetmeliği (Resmî Gazete)
• Türk Tıbbi Genetik Derneği

Muhabir: Merve Kiraz