Anadolu’nun binlerce yıllık köklü kültür mirası, Türk Patent ve Marka Kurumu’nun tescilleriyle koruma altına alınmaya devam ederken; gastronomi ve el sanatları dünyasında rekabet kızışıyor. Türkiye genelinde tescilli coğrafi işaret sayısı 1.863’e ulaşırken, zirvedeki illerimiz adeta bir lezzet ve kültür imparatorluğu kurmuş durumda. İşte Gaziantep’in liderliğinden Konya’nın Selçuklu mirasına, Hatay’ın eşsiz mutfağından Erzurum ve Diyarbakır’ın gizli değerlerine kadar, en çok coğrafi işarete sahip ilk 5 ilimiz ve hiçbir yerde bulamayacağınız tüm ürünlerinin eksiksiz ve tek tek listesi!

Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) verilerine göre Türkiye'deki toplam tescilli coğrafi işaret sayısı 1.863’e ulaştı. Açıklanan verilere göre Gaziantep, 109 tescilli ürün ile listenin zirvesinde yer alarak liderliğini korumaktadır.

Türkiye'de En Fazla Coğrafi İşaret Alan İlk 5 İl

Yöresel ürün çeşitliliği ve tescil çalışmalarıyla öne çıkan, en çok coğrafi işarete sahip ilk 5 il ve güncel tescil sayıları şu şekildedir:

Öne Çıkan İller ve Meşhur Coğrafi İşaretli Ürünleri

1. Gaziantep (109 Ürün)

UNESCO tarafından gastronomi dalında "Üretici Şehirler Ağı"na kabul edilen Gaziantep'in öne çıkan tescilli ürünleri:

  • Antep Baklavası: Türkiye'nin Avrupa Birliği (AB) tarafından da tescil edilen ilk ürünüdür. İncecik açılan hamuru, Gaziantep fıstığı ve sadeyağ ile hazırlanır.

  • Araban Sarımsağı: Aroması ve kalitesiyle AB tescilli olan bir diğer tarım ürünüdür.

  • Antep Beyranı: Kuzu eti, pirinç ve bol sarımsak-biberle içilen geleneksel çorbadır.

  • Antep Lahmacunu: Bol sarımsak, zırh kıyması ve sebzeyle hazırlanan ince hamurlu tescilli lezzettir.

  • Gaziantep Menengiç Kahvesi: Yabani fıstık (çitlembik) ağacının meyvelerinden üretilen kafeinsiz, aromatik içecektir.

  • Kebaplar ve Et Yemekleri: Antep Beyranı, Antep Lahmacunu, Gaziantep Alenaziği (Ali Nazik), Gaziantep / Antep Yarım Tava, Gaziantep Sini Köftesi, Gaziantep Kebap Çeşitleri, Antep Simit Kebabı, Antep Tike Kebabı, Gaziantep Kuşbaşı Kebabı, Antep Kuru Köftesi, Gaziantep Kakırdaklı Böreği, Gaziantep Şiveydizi, Gaziantep Omacı / Pisik Köftesi, Gaziantep Damat Dolması (Kuzu İçli Kabak Dolma), Gaziantep Loğlaz (Börülce) Piyazı, Gaziantep Doğrama Yemeği, Gaziantep Yoğurtlu Patates Yemeği, Gaziantep Yoğurtlu Taze Fasulye.
  • Dolmalar ve Pilavlar: Antep Allı Yeşilli Dolma (Nakışlı/Yaz Dolması), Gaziantep Buhara Pilavı, Gaziantep Firik Pilavı, Antep Firiği, Antep Bulguru, Gaziantep Mercimekli Köftesi.
  • Tatlılar, Kurabiyeler ve Pastacılık: Antep Baklavası, Antep Katmeri, Antep Kurabiyesi, Antep Köy Kahkesi, Antep Kübban Ekmeği, Gaziantep Şöbiyeti, Gaziantep Bülbül Yuvası, Antep Peynirli İrmik Helvası, Gaziantep Sakız Helvası (Yeni tescil), Gaziantep Diş Hediği (Yeni tescil), Antep Muskası, Antep Fıstık Ezmesi, Gaziantep Kahkesi, Antep Reçelleri, Gaziantep Nişasta Helvası, Gaziantep Haylan Kabağı Reçeli.
  • Tarım Ürünleri, Kurutmalıklar ve Baharatlar: Antep Fıstığı, Araban Sarımsağı, Nizip Nanesi, Nizip Mızar Havucu, Oğuzeli Narı, Antep Dolmalık Biber Kurusu, Antep Haylan Kabağı Kurusu, Antep Biber Salçası, Gaziantep İsotu / Biberi, Gaziantep Kurutulmuş Patlıcanı, Antep Koruk Ekşisi.
  • İçecekler ve Mezeler: Gaziantep Menengiç Kahvesi, Antep Zahter Çayı, Gaziantep Muhammarası, Gaziantep Acur-Biber Turşusu, Gaziantep Avrat Salatası (Yeni tescil), Antep Meyyan Şerbeti.
  • El Sanatları ve Dokumalar: Antep Kutnu Kumaşı, Gaziantep Sedef El İşlemeciliği, Antep İşi Nakışı, Gaziantep Yemenisi, Gaziantep Bakır El İşlemeciliği.

2. Konya (92 Ürün)

Geniş coğrafyası ve Selçuklu mutfak kültürüyle listede ikinci sırada yer alan Konya'nın öne çıkan ürünleri:

  • Konya Etliekmeği: İnce ve uzun hamur üzerine kıymalı harç konularak taş fırında pişirilen yemek.

  • Sille Kurabiyesi: Tarihi Sille köyüne ait, ağızda dağılan geleneksel taş fırın kurabiyesidir.

  • Hüyük Çileği: Hüyük ilçesinde yetiştirilen, aroması ve dayanıklılığı ile AB tescili kazanmış özel bir çilek türüdür.

  • Konya Fırın Kebabı: Sadece kuzu eti ve meşe odunu ateşiyle, bakır kazanlarda saatlerce pişirilen lezzet.

  • Geleneksel Fırın ve Unlu Mamuller: Konya Etliekmeği, Sille Kurabiyesi, Konya Tandır Ekmeği, Konya Bıçakarası, Konya Böreği, Akşehir Peynirli Baklavası, Kadınhanı Tahinli Pidesi, Ilgın Gözlemesi, Ereğli Beyaz Peynirli Pidesi, Karapınar Sıkması.
  • Et Yemekleri ve Çorbalar: Konya Fırın Kebabı, Konya Bamya Çorbası, Konya Düğün Pilavı, Akşehir Çorbası, Seydişehir Yağlı Somunu, Konya Sac arası, Konya Tirit Kebabı, Ereğli Klepe Kebabı.
  • Tarım Ürünleri ve Meyveler: Hüyük Çileği, Çumra Kavunu, Karapınar Kirazı, Ereğli Siyah Havucu, Akşehir Kirazı, Bozkır Tahini, Konya Beyaz Fasulyesi, Gencek Fasulyesi, Doğanhisar Patatesi, Hadim Kirazı.
  • Peynirler ve Şarküteri: Konya Küflü Purnuk Purnuk Peyniri, Konya Tulum Purnuk Peyniri, Cihanbeyli Küflü Peyniri, Konya Küflü Tulumu.
  • El Sanatları: Konya Keçesi, Ladik Halısı, Karapınar Tülü Halısı, Sille Taş İşçiliği. [1]

3. Hatay (75 Ürün)

Son dönemde yaptığı tescil çalışmalarıyla Erzurum'u geride bırakarak üçüncülüğe yükselen Hatay'ın öne çıkan ürünleri:

  • Antakya Künefesi: Tel kadayıf, özel tuzsuz künefelik peynir ve şerbetin buluştuğu, AB tescilli tatlıdır.

  • Antakya Sürkü (Çökeleği): Bol baharat ve zeytinyağı ile harmanlanarak kurutulan geleneksel Hatay peyniri.

  • Kaytaz Böreği: Mayalı hamurun üzerine kıymalı harç konularak el yordamıyla şekillendirilen hamur işi.

  • Hatay Mortadella Yemeği: Yakın zamanda tescillenen Hatay mutfağına ait özel et yemeklerinden biri.

  • Tatlılar ve Hamur İşleri: Antakya Künefesi, Kaytaz Böreği, Antakya Kömürgesi / Kömbe Kurabiyesi, Samandağ Kabak Tatlısı, Antakya Kahkesi, Hatay Kıtır Kabak Tatlısı, Hatay Şam Oruğu.
  • Mezeler, Peynirler ve Kahvaltılıklar: Antakya Sürkü (Çökeleği), Hatay Humusu, Antakya Carra Peyniri, Hatay Kağıt Kebabı, Hatay Yoğurtlama Mezesi, Hatay Muhammarası, Antakya Küflü Çökeleği, Hatay Halhalı Zeytini.
  • Et ve Tencere Yemekleri: Hatay Mortadella Yemeği, Antakya Tepsi Kebabı, Hatay Aşuru / Keşkeği, Hatay Belen Kavağı / Belen Tavası, Hatay İskenderun Döneri, Hatay Oruk (İçli Köfte) Çeşitleri, Hatay Şiveydizi.
  • Tarım Ürünleri ve Yağlar: Samandağ Biberi, Hatay Halhalı Zeytinyağı, Altınözü Zeytinyağı, Yayladağı Çileği, Kırıkhan Kavunu, Dörtyol Mandarini, Hatay Nar Ekşisi.
  • El Sanatları: Antakya İpeği, Hatay Hasır Dokuması, İskenderun Taş İşçiliği.

4. Erzurum (62 Ürün)

Doğu Anadolu mutfağının ve hayvancılığının temsilcisi Erzurum'un öne çıkan tescilli ürünleri:

  • Erzurum Çağ Kebabı: Yatık döner olarak da bilinen, kuzu etinin özel baharatlarla marine edilip odun ateşinde pişirilmesiyle yapılan kebap.

  • Erzurum Civil Peyniri: Yağsız sütten üretilen, tel tel ayrılan ve kadayıfı andıran tescilli peynir türü.

  • Erzurum Ehram Kumaşı: Tamamen koyun yününden el tezgahlarında dokunan ve kadınların geleneksel dış giyimde kullandığı özel kumaş.

  • Et Yemekleri ve Kebaplar: Erzurum Çağ Kebabı, Erzurum Şiş Kebabı, Erzurum Mantısı, Erzurum Pastırması, Erzurum Sucuğu, Erzurum Güveç Kebabı.
  • Peynirler ve Süt Ürünleri: Erzurum Civil Peyniri, Erzurum Göğermiş (Küflü) Peyniri, Erzurum Küflü Civil Peyniri, Erzurum Tereyağı.
  • Çorbalar ve Tencere Yemekleri: Erzurum Ayran Aşı Çorbası, Erzurum Aşotu Çorbası, Erzurum Hıngeli, Erzurum Kesme Çorbası, Erzurum Şalgam Dolması, Erzurum Lor Dolması, Erzurum Dut Çullaması.
  • Hamur İşleri ve Tatlılar: Erzurum Kadayıf Dolması, Erzurum Ketesi, Pasinler Yaprak Ketesi, Erzurum Kıtlama Şekeri, Erzurum Pastası, İspir Ketesi, Oltu Katmeri.
  • Doğal ve Tarım Ürünleri: İspir Kuru Fasulyesi, Tortum Dut Pekmezi, Erzurum Aşotu (Kişniş), Hınıs Şeker Fasulyesi, Oltu Cağ Eti.
  • El Sanatları ve Aksesuarlar: Erzurum Ehram Kumaşı, Oltu Taşı, Erzurum Gümüş El İşlemeciliği.

5. Diyarbakır (59 Ürün)

Güneydoğu kültürünün tescilli ürünleriyle öne çıkan Diyarbakır'ın listedeki lezzetleri:

  • Diyarbakır Karpuzu: Kum çakıllı arazilerde, güvercin gübresi kullanılarak yetiştirilen devasa büyüklükteki tescilli meyve.

  • Diyarbakır Örme Peyniri: Kaynar suda eritilerek saç örgüsü şeklinde hazırlanan, tuzlu ve dayanıklı peynir.

  • Diyarbakır Ciğer Kebabı: Küçük küçük doğranan kuzu ciğerinin, şişlerde kor ateşte pişirilmesiyle yapılan meşhur lezzet.

  • Kebaplar ve Sac Yemekleri: Diyarbakır Ciğer Kebabı, Diyarbakır Sac Tavası, Diyarbakır Kaburga Dolması, Diyarbakır İçli Köftesi, Diyarbakır Meyir Çorbası.
  • Yemekler ve Çorbalar: Diyarbakır Ekşili Dolması, Diyarbakır Erikli Yaz Türlüsü, Diyarbakır Et Eşkenesi Yemeği, Diyarbakır Gebol Yemeği, Diyarbakır Nardanaşı, Diyarbakır Hıllorik Yemeği, Diyarbakır Babaganuşu.
  • Süt Ürünleri ve Peynirler: Diyarbakır Örme Peyniri, Diyarbakır Lavaş Peyniri, Diyarbakır Otlu Peyniri.
  • Tarım Ürünleri ve Meyveler: Diyarbakır Karpuzu, Karacadağ Pirinci, Lice Domatesi, Hazro Çileği, Eğil Bademi, Çermik Nar Ekşisi, Diyarbakır Kuru Dutu.
  • Tatlılar ve Hamur İşleri: Diyarbakır Burma Kadayıfı, Diyarbakır Çöreği, Diyarbakır Kahkesi, Çermik Kilisesi Kurabiyesi, Diyarbakır Revanisi.
  • El Sanatları: Diyarbakır Hasır Bileziği, Diyarbakır Gümüş Telkari İşçiliği, Diyarbakır Puşisi.

Kaynaklar;

  • Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) Resmi Veri Tabanı
  • TÜRKPATENT Coğrafi İşaret Portalı (ci.turkpatent.gov.tr)
  • T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı İlgili Yayınları
  • Avrupa Komisyonu Tarım ve Kırsal Kalkınma Birliği (AB Tescil Listesi)

Muhabir: Merve Kiraz