Adölesanlık… Bedenin hızla büyüdüğü, kimliğin şekillendiği ve gelecekteki sağlığın temellerinin atıldığı kritik bir dönem. Peki gençlerin uyku saatleri ve yeme davranışları, ileride kalp hastalığı ya da diyabet riskini belirleyebilir mi?
Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Beslenme ve Diyetetik Doktora Programı kapsamında Meryem Cemile Koçak tarafından yürütülen araştırma, bu soruya bilimsel yanıt aradı. Çalışma, adölesanlarda kronotip (sabahçıl–akşamcıl eğilim) ve yeme davranışı bozukluklarının, kardiyometabolik risk belirteçleriyle ilişkisini çok boyutlu olarak değerlendirdi.
Ortaya çıkan bulgular, gençlerin biyolojik saatlerinin metabolik sağlıkla düşündüğümüzden daha yakından ilişkili olabileceğini gösteriyor.
327 Genç Üzerinde Kapsamlı Analiz
Araştırma, Şubat–Haziran 2023 tarihleri arasında Kocaeli Derince Eğitim ve Araştırma Hastanesi diyet polikliniğine yönlendirilen 10–19 yaş aralığında 327 adölesan üzerinde gerçekleştirildi.
Katılımcıların:
-
Antropometrik ölçümleri
-
Biyokimyasal parametreleri
-
Kan basınçları
-
Beslenme alışkanlıkları
-
Fiziksel aktivite düzeyleri
-
Uyku düzenleri
-
Kronotipleri
-
Gece yeme davranışları
-
Yeme bozukluğu risk durumları
ayrıntılı biçimde değerlendirildi.
Kardiyometabolik risk belirteçleri, Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) metabolik sendrom kriterlerine göre analiz edildi.
Çarpıcı Gerçek: Obezite ve Metabolik Sendrom Oranları
Araştırma grubundaki gençlerin:
-
%76,5’i obez
-
%15,3’ü hafif şişman
-
%18’inde metabolik sendrom mevcut
Bu oranlar, adölesan dönemde kardiyometabolik riskin sanıldığından daha erken yaşta ortaya çıkabildiğini gösteriyor.
Kronotip Dağılımı: Gençler Akşamcıya mı Kayıyor?
Katılımcıların:
-
%37,3’ü akşamcıl
-
%50,8’i ara tip
-
%11,9’u sabahçıl
Akşamcıl bireylerde:
-
Öğün atlama sıklığı daha yüksek
-
Gece yeme bozukluğu riski daha fazla (p<0.05)
Ayrıca yaş ve ekran süresi arttıkça akşamcıl eğilimin ve gece yeme puanlarının arttığı saptandı. Fiziksel aktivite düzeyi yükseldikçe ise gece yeme ve yeme bozukluğu riski azaldı.
Bu bulgular, biyolojik saat ile yaşam tarzı alışkanlıklarının iç içe geçtiğini gösteriyor.
Metabolik Parametrelerde Dikkat Çeken Bulgular
-
Sabahçıl ve akşamcıl tiplerde HDL-K düzeyleri ara tipe göre daha yüksek bulundu.
-
Ara tipte LDL-K ve toplam kolesterolün risk altı düzeyde olma sıklığı daha fazlaydı.
-
Yeme davranışı bozukluğu riski taşıyan bireylerde insülin düzeyleri daha düşüktü.
Ayrıca yeme bozukluğu puanları;
-
Yaş
-
BKİ
-
Bel çevresi
-
Vücut ağırlığı
-
Sistolik kan basıncı
ile pozitif korelasyon gösterdi (p<0.05).
Bu sonuçlar, yeme davranışındaki bozulmanın yalnızca psikolojik değil, biyokimyasal ve kardiyovasküler düzeyde de iz bıraktığını düşündürüyor.
Aile Farkındalığı: Beklenmedik Bir Sonuç
Araştırmanın dikkat çekici bulgularından biri de ailelerin kardiyometabolik sağlık farkındalığıydı.
21 önermeden oluşan değerlendirme formunda doğru yanıt ortalaması 18,6 ± 2,56 olarak bulundu ve ailelerin farkındalık düzeyi yüksek çıktı.
Bu durum, bilgi düzeyi yüksek olsa bile gençlerin davranışsal risklerinin tamamen ortadan kalkmadığını düşündürüyor. Yani bilgi tek başına yeterli olmayabilir.
Bilimsel Ufuk: Biyolojik Saat ve Metabolizma Arasında İnce Bir Denge
Araştırma sonuçları;
-
Kronotip ile yeme davranışları arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu
-
Bu değişkenlerin kardiyometabolik risk belirteçlerini etkileyebileceğini
-
Fiziksel aktivitenin koruyucu rol oynayabileceğini
-
Aile farkındalığının potansiyel bir destek unsuru olduğunu
ortaya koyuyor.
Adölesan sağlığına yönelik müdahalelerin yalnızca beslenme değil, uyku düzeni, ekran süresi, fiziksel aktivite ve aile eğitimi boyutlarını da içermesi gerektiği vurgulanıyor.
Bu doktora çalışması, adölesanlarda kronotip ve yeme davranışı bozukluklarının kardiyometabolik risk belirteçleriyle ilişkili olabileceğini ortaya koyarak, gençlik döneminde metabolik sağlığın çok boyutlu ele alınması gerektiğini gösteriyor.
Biyolojik saat ile metabolik sağlık arasındaki ilişki, gelecekte yapılacak daha geniş kapsamlı çalışmalar için güçlü bir araştırma alanı sunuyor.
Kaynak
Koçak, M.C. (2025). Adölesanlarda Kronotipin ve Yeme Davranış Bozukluklarının Kardiyometabolik Risk Belirteçleri Üzerine Etkisi ve Ailenin Farkındalık Durumunun Belirlenmesi. Doktora Tezi, Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
Tez No; 922442