Anadolu’da söylenen her türkü, yalnızca bir ezgi değil; yüzyılların süzgecinden geçmiş bir hayat anlayışının, bir inanç dünyasının ve köklü bir bilgelik geleneğinin sesi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi’nde hazırlanan bir doktora tezi, Elazığ, Erzincan ve Şanlıurfa yöresine ait türkülerde Anadolu irfanının nasıl işlendiğini bilimsel verilerle ortaya koyarak, türkülerin ardındaki derin manayı görünür kılıyor.
Çalışma, türkülerde dile gelen sözlerin sadece bireysel duyguları değil, Türklerin İslamiyet’le yoğrulmuş dünya görüşünü ve irfan geleneğini de taşıdığını gösteriyor.
Türküler: Halkın Hafızası, İrfanın Taşıyıcısı
Tezde, türküler halk edebiyatının en güçlü anlatım araçlarından biri olarak ele alınıyor. Türkülerin, halkın sevinçlerini, acılarını, özlemlerini ve hayata bakışını yansıtan sözlü kültür ürünleri olduğu vurgulanıyor.
Araştırmaya göre türküler, Orta Asya’dan Anadolu’ya taşınan Türk kültürü ile İslam inancının kaynaşması sonucu oluşan Anadolu irfanının canlı bir yansıması niteliği taşıyor. Bu yönüyle türküler, yalnızca estetik bir değer değil, aynı zamanda toplumsal ve manevi bir belge özelliği gösteriyor.
Anadolu İrfanı Nedir, Nasıl Şekillendi?
Tezde Anadolu irfanı; inanca dayalı, ahlaki değerleri merkeze alan ve günlük hayatı düzenleyen bir hayat biçimi olarak tanımlanıyor. Fetihler ve göçlerle Anadolu’ya gelen Türkler, kadim geleneklerini İslam inancıyla harmanlayarak yeni bir kültürel yapı oluşturuyor.
Bu yapı; edebiyata, mimariye, musikîye ve özellikle türküler aracılığıyla sözlü kültüre yansıyor. Anadolu irfanı, ârif, irfan ve marifet kavramları çerçevesinde ele alınıyor ve tasavvuf geleneğiyle güçlü bir bağ kurduğu ortaya konuyor.
Üç Yöre, Tek Ruh: Elazığ, Erzincan ve Şanlıurfa
Araştırmada, TRT Müzik Dairesi Başkanlığı tarafından yayımlanan Türk Halk Müziği Sözlü Eserler Antolojisi 1-2 adlı eserde yer alan türküler esas alınıyor.
Toplamda:
-
Elazığ yöresinden 67,
-
Erzincan yöresinden 162,
-
Şanlıurfa yöresinden 108 olmak üzere
337 türkü metni inceleniyor.
Bu türkülerde, Anadolu irfanının farklı yönlerini yansıtan temalar sistemli biçimde sınıflandırılıyor.
Türkülerde İrfanın İzleri Hangi Başlıklarda Görülüyor?
Tez bulgularına göre yöre türkülerinde Anadolu irfanı şu başlıklar altında yoğun biçimde yer alıyor:
-
Tevbe ve yakarış
-
Kadere rıza ve nasip anlayışı
-
Gurbet, hasret ve özlem
-
Nasihat ve öğüt
-
Vefa ve ahde sadakat
-
İnanca ve dine bağlılık
-
Dünya hayatının geçiciliği
-
Affetme ve bağışlama
-
Dua, yakarış ve manevi yardım isteme
Bu temalar, türkülerin yalnızca duygu aktarımı yapmadığını; insanı olgunlaştıran, ahlaki ve manevi bir çerçeve sunduğunu gösteriyor.
Türküler, Derinlikli Bir İncelemeyi Hak Ediyor
Çalışmanın sonuç bölümünde, türkülerdeki irfanî unsurların zenginliği vurgulanarak, diğer yöre türkülerinin de benzer yaklaşımlarla incelenmesi gerektiği ifade ediliyor.
Araştırma, türkülerimizin yüzeysel bir müzik ürünü değil; Türk bilgeliğinin ve İslam inancının yüzyıllar içinde şekillenmiş ortak sesi olduğunu ortaya koyuyor.
Kaynak:
Ertürk, Yavuz (2025). Anadolu İrfanı ve Türküler: Elazığ, Erzincan ve Şanlıurfa Türküleri. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Doktora Tezi. Tez No; 933476
